صندوق‌ توسعه ملی در جهان و ایران

0
1245

ناظر اقتصاد : صندوق‌‏های ثروت ملی (SWFs) طی دو دهه اخیر، به صورتی فراگیر شروع به فعالیت نموده و گسترش یافته‌اند، به طوریکه هم اکنون تعداد آنها به ۷۹ مورد رسیده است. تثبیت اقتصادی، حمایت از اقتصاد داخلی و پس انداز بین‌نسلی از جمله مهمترین کارکردهای صندوق‏‌های ثروت ملی می‏ باشد. ایجاد این صندوق‌ها، به طور عمده توسط صادرکنندگان نفت خام دنبال شده است. دلیل این امر آن است که جریان درآمدهای نفتی (که معمولاً با نوسانات گسترده‏ای همراه است) تنها در صورتی می ‏تواند به عنوان موتور محرکه رشد و توسعه اقتصادی عمل نماید که مکانیسم‌‏های تأثیرگذاری منفی آن بر اقتصادهای ملی(که شایع ترین آنها مواجهه با بیماری هلندی است)، مدیریت شود. البته علاوه بر این گروه از صندوق‌‏ها، کشورهای تازه صنعتی‌شده در شرق آسیا بویژه چین نیز به منظور مدیریت بهینه مازاد منابع تراز پرداخت‌‏های خود، صندوق‌هایی با منشاء غیرکالایی را ایجاد نموده‌اند که عملکردی بسیار موفقی هم داشته‌‏اند.
شفافیت در عملکردها، ترکیب بهینه سبد(پرتفوی) دارایی‌ها، اتخاذ سیاست‏‌ها و شیوه‌های مناسب سرمایه ‏گذاری، اولویت‏ بندی حوزه فعالیت‌‏های اقتصادی برای سرمایه‏ گذاری بویژه سرمایه ‏گذاری‏ های مستقیم خارجی و همچنین انتخاب محدوده‌های جغرافیایی مناسب از جمله مشخصه‏ های صندوق‌های ثروت ملی موفق محسوب می‌‏شوند.

واژه “صندوق ثروت ملی” برای اولین بار در سال ۲۰۰۵ توسط اندرو روزان و در مقاله‏‌ای با عنوان”چه کسی دارای ثروت ملل است؟” مورد استفاده قرار گرفت. در حالی که صندوق‌های ثروت ملی به صورتی فراگیر از سال ۲۰۰۰ به بعد شروع به فعالیت نموده و گسترش یافته ‏اند، لیکن اولین صندوق ثروت ملی متعلق به کشور کویت بوده است. این صندوق با نام صندوق سازمان سرمایه‏ گذاری کویت از سال ۱۹۵۳ و حتی قبل از استقلال از انگلستان برای واریز درآمدهای نفتی این کشور، شروع به فعالیت نمود.
صندوق‌های ثروت ملی معمولاً زمانی ایجاد می‌شوند که دولت‏‌ها از مازاد درآمدهای خارجی(ارزی) برخوردارند و یا این که بدهی بین‌المللی ندارند. نظر به اینکه مازاد درآمد مذکور دایمی نیست، لذا نباید صرف مصارف زودگذر شده و یا به صورت وجوه نقد نگهداری شود. این موضوع به ویژه در مواقعی که یک کشور وابستگی شدید به صادرات یک ماده خام یا اولیه نظیر نفت خام، گاز طبیعی، مس و الماس دارد، از اهمیت بیشتری برخوردار می‏‌شود. در چنین کشورهایی، دلیل اصلی برای ایجاد SWF ویژگی درآمدهای صادراتی حاصل از صدور منابع خام بوده که نوسانات قیمتی بالایی دارند. لذا لازم است در سال‏‌هایی که قیمت‏‌ها افزایش می‌‏یابد، نسبت به تثبیت درآمدهای دولت اقدام نمایند. علاوه بر تثبیت درآمد از جمله دیگر کارکردهای صندوق ‏های ثروت ملی این است که این منابع به پس ‏اندازی برای نسل‌های آینده تبدیل شوند.
از دیگر دلایل برای ایجاد SWFs ممکن است اقتصادی، استراتژیک و یا حفظ منابع برای مقابله شرایط نااطمینانی باشد. به عنوان نمونه، سازمان سرمایه‏ گذاری کویت در طول جنگ خلیج فارس نقشی برجسته در تامین مالی جنگ بر عهده داشت.
همچنین دولت سنگاپور به منظور تقویت جایگاه سنگاپور به عنوان یک مرکز مالی بین ‏المللی، صندوق ثروت ملی این کشور را تحت عنوان هلدینگ تماسک ایجاد نموده و اقدام مشابه‌ای از سوی کره جنوبی نیز دنبال شده است.
در کشورمان پس از یک بار تلاش ناموفق برای بهره ‏برداری مناسب از درآمدهای نفتی که از طریق ایجاد حساب ذخیره ارزی در قانون برنامه سوم توسعه دنبال شده بود، از ابتدای اجرای برنامه پنجم توسعه (۱۳۹۴-۱۳۹۰) صندوق توسعه ملی ایجاد شد.

۱- نگاهی به مفهوم و اهمیت تشکیل صندوق‏ های ثروت ملی

۱-۱- تعریف صندوق ثروت ملی

برای صندوق‏‌های ثروت ملی تعاریف متعدی بیان شده است که از آن جمله، تعریف کارگروه بین ‏المللی برای صندوق‏ های ثروت ملی (IWG) و یا گروه بین‏‌المللی صندوق‏ های ثروت ملی(IFSWF) می‏ باشد. بر اساس این تعریف:
صندوق‏ های ثروت ملی صندوق‏ های سرمایه‏ گذاری که دارای هدف خاص یا مشخصی هستند و دارایی‏ های در اختیار خود را در مجموعه‏ ای از سرمایه ‏گذاری‏ های استراتژیک که شامل سرمایه ‏گذاری به صورت دارایی‏ های مالی خارجی است، تخصیص داده و اداره و نگهداری می‏ کنند. از جمله محورهای برجسته در این تعریف می ‏توان به موارد زیر اشاره کرد:
• دارای هدف خاص و مشخص هستند؛
• تملک و زمامداری آن ها، برآمده از ارکان اصلی حکومت هاست؛
• به توانمندی اقتصادی و توانمند ساختن ساختارها و بنیادهای پولی و مالی به جهت دستیابی به هدف ‏های «اقتصاد کلان» توجه دارند؛
• دارایی ‏های در اختیار خود را در بسته‏ هایی از سرمایه ‏گذاری استراتژیک به کار می‏ گیرند؛
• این صندوق ‏ها و در کشورهای مختلف، به لحاظ قوانین، اصول حقوقی و ساختارهای مدیریتی و نظارتی، متفاوت از یکدیگر هستند

۱-۲- انواع صندوق ثروت ملی

بطور کلی می‏ توان صندوق‏های ثروت ملی(SWF) را به دو نوع تقسیم نمود، نوع اول مدل ارتقاءیافته صندوق‏ های نفتی بوده و نوع دوم، شامل هر نوعی از صندوق ‏های ملی سرمایه‏ گذاری و پس انداز ملی است.
نوع اول، مدل ارتقاءیافته صندوق‏ های نفتی است. این نوع صندوق ‏های ثروت ملی معمولا چهار هدف عمده شامل تثبیت اقتصادی، حمایت از اقتصاد داخلی، پس انداز بین نسلی و انجام سرمایه ‏گذاری خارجی را دنبال می ‏کند .
نوع دوم، شامل انواع مختلفی از صندوق‏ های ملی سرمایه‏ گذاری و پس انداز ملی می ‏باشد. مانند صندوق سرمایه‏ گذاری بازنشستگی، صندوق سرمایه‏ گذاری تضمین فعالیت‏ های صنعتی، صندوق ‏های سرمایه‏ گذاری بانک‎ها و….
در یک تقسیم ‏بندی دیگر صندوق‏ های ثروت ملی دو منبع مالی اصلی دارند:
کالاهای مصرفی: از طریق صادرات کالاهای مصرفی ایجاد می شوند. یا به شکل مالیات اخذ می شود یا کالا متعلق به دولت است.
کالاهای غیرمصرفی: معمولا از طریق انتقال دارایی ها از حساب های ذخیره ارزی خارجی ایجاد می شوند.
در هر دو گروه، سرمایه ها از نوع قابل بازیافت هستند. این سرمایه ها به اقتصادهای در حال ظهور یا مبتنی بر کالای مصرفی سرازیر می‏شوند. سرمایه های ذخیره شده ممکن است بنا به دلایلی مانند عدم وجود فرصت‏ های سرمایه گذاری مناسب، منتقل شود.

۱-۳- اهمیت صندوق ‏های ثروت ملی در فرایند توسعه اقتصادی

ایجاد صندوق ‏های ثروت ملی از سوی صادرکنندگان نفت خام از توجه جدی‏ تری برخوردار بوده و بسیاری از کشورهای صادرکننده نفت دارای SWF هستند، دلیل آن این است که استفاده از درآمدهای نفتی به نحوی که آسیب‏ های اقتصادی را حداقل و توسعه اقتصادی را حداکثر نماید، به عنوان بزرگ‏ترین چالش کشورهای در حال توسعه صادرکننده نفت خام برشمرده می‏ شود. درآمدهای نفتی فقط تحت شرایط خاصی می ‏توانند محرک رشد و توسعه اقتصادی باشند و آن در صورت کنترل مکانیسم‏ های منفی اثرگذاری درآمدهای نفتی است. شش بستر و کانال عمده ای که در این میان بیش‏ترین اثرگذاری مخرب را داشته‏ اند عبارتند:

  •  وقوع بیماری هلندی
  • بی‏ توجهی به آموزش و سرمایه انسانی
  • کاهش پس ‏انداز و بی ‏توجهی به سرمایه‏ گذاری خارجی
  •  کاهش بلندمدت رابطه مبادله
  • گسترش فعالیت‏‏ های رانت‏جویی
  • بزرگ شدن اندازه دولت در اقتصاد

۲- تبیین وضعیت موجود صندوق‏‌های ثروت ملی در سطح جهان

۲-۱-تعداد و منشاء دارایی صندوق‌‏ها

در حال حاضر در سطح جهان ۷۹ صندوق ثروت ملی فعالیت می ‏کنند. همانطور که گفته شد صندوق‏ های ثروت ملی عمدتاً توسط دارندگان بزرگ منابع طبیعی ایجاد شده است. از جمله این منابع می ‏توان به نفت خام، گاز ، فسفر و مس اشاره کرد.
در عین حال برخی از صندوق  ‏های ثروت ملی منشاء کالایی نداشته و از محل مازاد درآمد دولتها ایجاد شده‏ اند. از میان صندوق‏ های ثروت ملی۲۷ مورد منشاء کالایی ندارند و ۵۲ مورد دیگر دارای منشاء کالایی هستند.در مجموع حدود ۵۷ درصد SWFs دارای منشاء نفت و گاز بوده و حدود ۱۰ درصد دارای منشاء سایر معادن بوده و حدود ۳۳ درصد نیز دارای منشاء غیرکالایی می ‏باشند. برخی از کشورها بیش از یک صندوق ثروت ملی ایجاد نموده‏ اند.

۲-۲- اندازه صندوق‏ های ثروت ملی

دارایی ‏های تحت مدیریت SWFs که طی سال ‏های گذشته رشد مستمری را تجربه نموده، به۷/۱ هزار میلیارد دلار در پایان سال ۲۰۱۴ رسیده است. علاوه بر آن معادل ۹/۶ هزار میلیارد دلار دارایی به صورت سرمایه ‏گذاری مستقل از قبیل وجوه ذخیره بازنشستگی، صندوق ‏های توسعه و دارایی شرکت‏ های دولتی وجود دارد. همچنین ۹ هزار میلیارد دلار ذخایر ارزی خارجی از دیگر منابع رسمی آنها محسوب می‏ شود.
در میان صندوق‏ های ثروت ملی از لحاظ بزرگی منابع دارایی تحت مدیریت، جایگاه نخست متعلق به نروژ است. صندوق توسعه ملی این کشور(GPFG) که منشاء نفتی دارد با مدیریتی موفق توانسته طی بیش از دو دهه فعالیت ارزش دارایی خود را به بیش از ۸۲۴ میلیارد دلار برساند. ضمن اینکه این صندوق از لحاظ شاخص شفافیت نیز امتیاز کامل ۱۰ را اخذ نموده است. دومین SWF بزرگ جهانی که آن نیز منشاء نفتی دارد متعلق به کشور امارات می‏ باشد، ارزش دارایی این صندوق معادل ۷۷۳ میلیارد دلار می ‏باشد. اگرچه این صندوق در زمینه شفافیت امتیاز بالایی کسب نکرده است. جایگاه سوم بزرگترین SWFs متعلق به صندوق ثروت ملی چین به نام شرکت سرمایه گذاری(SIC) بوده، ارزش دارایی این صندوق۷۴۶ میلیارد دلار می‏ باشد. این صندوق بر خلاف دو صندوق قبلی منشاء غیرکالایی دارد. در جدول زیر وضعیت دارایی ۱۰ صندوق برتر جهان را نشان می ‏دهد. بطوریکه در این جدول ملاحظه می‏ شود نیمی از این صندوق‏ ها منشاء غیر کالایی دارند.

                        جدول(۱):مقایسه بزرگترین صندوق‏‌های ثروت ملی در جهان با ایران (از منظر ارزش دارایی)

monitoreconomy_ir-30-01

۳-۲- شاخص شفافیت لینبرگ و مدول برای صندوق‏ های ثروت ملی

شاخص شفافیت لینبرگ و مدول روشی برای محاسبه و رتبه‏ بندی میزان شفافیت در عملکرد صندوق‏ های ثروت ملی معرفی می ‏کند. این شاخص بر اساس ده اصل اساسی بوده و حداقل امتیازی که یک صندوق می ‏تواند دریافت کند عدد ۱ می‏ باشد، با این حال موسسه صندوق ثروت ملی حداقل امتیازی را که برای شفافیت کافی پیشنهاد می ‏کند عدد ۸ می‏باشد. رتبه‏ بندی شفافیت ممکن است با انتشار اطلاعات کامل‏تر درباره وجوه و دارایی‏ های یک صندوق تغییر کند.
محورهای ۱۰ گانه این شاخص شامل:

  • صندوق روندی تاریخی از علل ایجاد، منشاء ثروت و ساختار دولتی فعالیت را اعلام کند؛
  • انجام حسابرسی ‏های مستقل و گزارش ‏های سالیانه و به روز شده مربوطه؛
  • اعلام درصد مالکیت دارایی ‏های مختلف ، و حوزه‏ های جغرافیایی فعالیت صندوق؛
  • ارزش کل پرتفوی، بازده، و چگونگی جبران خدمات مدیریت اعلامی از سوی صندوق؛
  • تدوین دستورالعمل‏ ها با توجه به استانداردهای اخلاقی، سیاست ‏های سرمایه ‏گذاری، و اجرای دستورالعمل‏ ها از سوی صندوق ؛
  • صندوق استراتژی و اهداف روشنی داشته باشد؛
  • اگر امکان شناسایی شرکت‏های تابعه صندوق و اطلاعات تماس مربوطه وجود داشته باشد؛
  • اگر امکان شناسایی مدیران بیرونی صندوق وجود داشته باشد؛
  • وب سایت مدیران صندوق؛
  • آدرس اقامتگاه و دفتر مرکزی صندوق و اطلاعات تماس از قبیل تلفن و فکس؛
    نمودار (۱) امتیاز شفافیت صندوق‏ های ثروت ملی را نشان می‏ دهد. بطوریکه در این نمودار مشخص است ۲۶ صندوق ثروت ملی امتیاز قابل قبول دارند که در این میان ۱۱ صندوق موفق شده ‏اند امتیاز کامل شفافیت را کسب نمایند. در جدول(۱) میزان دارایی و امتیاز شفافیت ۱۰ صندوق ثروت ملی برتر در سطح جهان را نشان می‏ دهد. بطوریکه در این جدول ملاحظه می‏شود، درمیان ده صندوق ثروت ملی برتر، SWF از کشور نروژ (با ۱۰امتیاز) و دو صندق از چین (با ۸ امتیاز)، امتیاز مناسب از منظر شفافیت کسب نموده ‏اند و مابقی آنها در سطح قابل قبولی (بر این اساس که امتیاز ۸ سطح قابل قبول باشد) قرار ندارند.

                                            نمودار(۱)- امتیاز شفافیت صندوق ‏های ملی

monitoreconomy_ir-30-02-jpg

۴-۲- سرمایه ‏گذاری ‏های صندوق ‏های ثروت ملی در بازارهای پولی و مالی

به طور معمول، می‏توان سرمایه ‏گذاری را به دو دسته سرمایه‏ گذاری‏ های رایج یا سنتی و سرمایه‏ گذاری ‏های آلترناتیو یا غیرسنتی تقسیم‏ بندی نمود. در سرمایه ‏گذاری‏ های رایج، سرمایه ‏گذاری در قالب سه نوع سهام، اوراق قرضه و پول نقد صورت می ‏گیرد. اما سرمایه‏ گذاری‏ های آلترناتیو،سرمایه ‏گذاری در قالب اشکالی نظیر صندوق‏ های پوشش دهی ریسک، صندوق‏ های سهام خصوصی، صندوق ‏های مشترک سرمایه‏ گذاری، سرمایه ‏گذاری در ابزارهای مشتقه مالی و املاک ومستغلات می ‏باشد.
بسیاری از صندوق‏ های ثروت ملی به دلایل مشروحه زیر تمایل به حضور در بازارهای بورس و خرید سهام دارند:

  • کسب بازده بلند مدت؛
  • امکان فعالیت و معاملات در بلند مدت ؛
  • قابلیت و سهولت نقدشوندگی اوراق بهادار؛
  • سهولت جابجایی سرمایه (مانند آنچه در بحران ‏های اقتصادی اخیر در خصوص جابجایی بخشی از دارایی صندوق‏ های ثروت ملی از بازارهای مالی اروپا و آمریکا رخ داد) ؛
  • مشارکت در فرایند تصمیم‏ گیری برای اداره شرکت ‏ها؛
  • حضور در بازار سرمایه به عنوان یک بازار دائمی و مستمر (با وجود نوسانات موجود در آن) ؛
  • امکان تنوع در تخصیص دارایی ‏ها؛

۴-۲-۱- ترکیب سبد پرتفوی صندوق ‏های ثروت ملی

در سبد پرتفوی صندوق‏های ثروت ملی انواع مختلفی از دارایی ‏ها قرار دارد. اما در مجموع SWFs 40 تا ۷۰ درصد از دارایی خود را در زمینه سهام، ۱۳ تا ۴۰ درصد در اوراق بهادار با سود ثابت، ۸ تا ۱۰ درصد در املاک و مستغلات، ۴ تا ۱۰ درصد در صندوق ‏های خصوصی سرمایه‏ گذاری، ۲ تا ۵ درصد در زمینه امور زیربنایی، ۲ تا ۵ درصد در زمینه تولید کالا، تخصیص داده‏ اند. بر اساس گزارش کارگروه بین المللی (IWG)، نتیجه بررسی پرتفوی صندوق ‏های ثروت ملی یه شرح زیر می باشد:

  • تمامی صندوق ‏های ثروت ملی در اوراق بهادار با سود ثابت(اوراق قرضه) سرمایه‏ گذاری کرده ‏اند.
  • حدود ۶۰ درصد از صندوق ‏ها در سهام عمومی نیز سرمایه‏ گذاری کرده ‏اند.
  • حدود ۴۰ درصد از صندوق ‏های ثروت ملی در سهام خصوصی و همچنین املاک و مستغلات سرمایه ‏گذاری نموده ‏اند.
  • در حدود ۳۰ درصد از صندوق‏ ها در زمینه تولید کالا نیز سرمایه‏ گذاری کرده ‏اند.
    در واقع تخصیص دارایی‏ ها به سبدی از تلفیق سهام و اوراق قرضه، بازده بالاتر و ریسک کمتری در مقایسه با سرمایه‎گذاری صرفا در اوراق قرضه یا سهام به دنبال دارد.
    بررسی پرتفوی دارایی صندوق ‏های بزرگ ثروت ملی نیز نشانگر ترکیب گسترده ‏ای از دارایی‏ های مختلف در این سبد بوده و هر صندوق تلاش دارد با توجه به ملاحظات مختلف، بهترین ترکیب دارایی را انتخاب نماید. صندوق نروژ سبد دارایی خود را عمدتاً به سهام و انواع اوراق قرضه(۵ نوع اوراق قرضه) اختصاص داده است. در عین حال بخش املاک و مستغلات نیز مورد توجه این صندوق بوده است. صندوق ثروت ملی امارات (ابوظبی) نیز بخشی از سبد پرتفوی خود را به سهام در نواحی مختلف جهان و بخش دیگری را به اوراق قرضه، املاک و مستغلات و سایر شقوق دارایی اختصاص داده است. صندوق ثروت ملی چین(CIC) بخش عمده‏ ای از دارایی خود را به سرمایه‏ گذاری سهام بلند مدت اختصاص داده، ضمن آنکه از دیگر دارایی ‏های قابل توجه این صندوق اوراق بهادار و سپرده‏ های بانکی می ‏باشد. کویت نیز بخش عمده پرتفویش به صورت سهام بوده و علاوه بر آن اوراق قرضه و املاک از دیگر انواع دارایی عمده این صندوق محسوب می‏ شود.
    دو صندوق ثروت ملی سنگاپور شامل GSIC و Temasek در سبد خود انواع دارایی‏ ها نگهداری می‎شود، در هر دو صندوق بخش عمده مربوط به سهام می‏ باشد و اوراق قرضه و املاک از دیگر بخش‏ های عمده بوده و سرانجام صندوق چین (NSSF) برخلاف دیگر صندوق ‏های قبلی تمرکز خود را بر بازار داخلی چین قرار داده و بر همین اساس ۶۳ درصد از دارایی ‏اش را اوراق قرضه داخلی و ۳۰ درصد دیگر را سهام داخلی تشکیل می‏ دهد. جدول (۲) ترکیب دارایی صندوق‏ های بزرگ ثروت ملی را نشان می ‏دهد.

جدول(۲)- ترکیب دارایی صندوق‏‌های بزرگ ثروت ملی

monitoreconomy_ir-10

۵-۲-سرمایه‏‌گذاری منابع صندوق‌‏های ثروت ملی به شیوه سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی

بررسی حجم منابع مالی صندوق‏ های ثروت ملی مبین آن است که این صندوق ‏ها پتانسیل قابل توجه‎ای برای گسترش سرمایه‏ گذاری های مستقیم خارجی دارند اما بنابر اعلام UNCTAD هنوز هم ارزش تجمعی سرمایه‏ گذاری انجام شده این صندوق‏ها کوچک است. ارزش تجمعی و مجموع FDI انجام شده توسط SWFs به حدود ۱۶۰ میلیارد دلار در پایان سال ۲۰۱۴ رسیده است (نمودار(۲) ملاحظه شود).
در طول سال‎های۲۰۱۱-۲۰۰۷، که دوره بحران مالی جهانی بوده، رشد SWFs قابل توجه بوده است و در این دوره علی‏رغم برخی زیان‎های وارده به دارایی‎های این صندوق ‏ها، ارزش مجموع دارایی‏ های SWF بطور سالیانه ۱۰ درصد افزایش ‎یافته است. در شرایطی که در طی همین مدت ارزش بین‌‏المللی بانکداری با کاهش ۴ درصدی در ارزش دارایی مواجه بوده است. این رشد به احتمال زیاد ادامه خواهد داشت زیرا کشورهای نوظهور، به عنوان صاحبان بخشی از این منابع تمایل به فعالیت‎های فرامرزی در عرصه اقتصاد جهانی دارند،
ضمن آنکه افزایش قیمت برخی از کالاها مازاد درآمد برخی از بزرگترین SWFs را در پی خواهد داشت.
SWFs بخش عمده از پرتفوی دارایی خود را به صورت منابع مالی نسبتا سیال در بازارهای توسعه‎ یافته قرار می‎دهند و فقط بخش کوچکی از آن را (که ارزش آن حدود ۱۶۰ میلیارد دلار تخمین زده می ‏شود) به شیوه FDI سرمایه‏ گذاری می‏ کنند.
با این حال، شواهد نشانگر روندی رو به رشد از سال ۲۰۰۵ به بعد می‏ باشد.
بررسی کشورهای هدف سرمایه‏ گذاری صندوق‏ ها نشان می‏ دهد که حدود یک چهارم ارزش سرمایه‏ گذاری ذکر شده در کشورهای در حال توسعه و مابقی در کشورهای پیشرفته صورت گرفته است. در واقع پس از بحران جهانی ۲۰۰۸ صندوق های ثروت ملی بر خلاف سرمایه‏ گذاران خصوصی خارجی که به دلیل شرایط بحران از مجموع سرمایه‏ گذاری‏ های خارجی خود کاسته ‏اند، این صندوق‏ ها نواحی جدیدی(کشورهای در حال توسعه) را به فهرست نواحی سرمایه ‏گذاری خود افزوده‏ اند.

نمودار(۲)- ارزش سالیانه و تجمعی FDI توسط صندوق‏های ثروت ملی طی دوره۲۰۱۴-۲۰۰۰ (میلیارد دلار)

monitoreconomy_ir-30-03-jpg

۳- وضعیت صندوق‌ توسعه ملی

بر اساس ماده ۸۴ قانون برنامه پنجم توسعه صندوق‌ توسعه ملی با هدف تبدیل بخشی از عواید ناشی از فروش نفت و گاز و میعانات گازی و فرآورده ‏های نفتی به ثروت ‏های ماندگار، مولد و سرمایه ‏های زاینده اقتصادی و نیز حفظ سهم نسل‏ های آینده از منابع نفت و گاز و فرآورده های نفتی تشکیل و از تیرماه سال ۱۳۹۰ شروع به فعالیت نمود.
پس از مطرح شدن بحث تشکیل صندوق‌ توسعه ملی در ایران برای بسیاری این تصور به وجود آمد که این صندوق همان حساب ذخیره ارزی است. ولی در واقع این دو مفهوم تفاوت ‏های ماهیتی و عملکردی با هم دارند. از نظر مفهومی حساب‏های ذخیره ارزی، تنها سپرده ‏ها و اوراق قرضه‏ خارجی هستند که توسط بانک‏ های مرکزی و مقامات مالی نگهداری می ‏شوند. هرچند این واژه در کاربرد مصطلح عمومی شامل مبادلات خارجی و طلا، حقوق برداشت ویژه و موقعیت اندوخت ه‏ای صندوق بین‏‌المللی پول نیز می‏ شود. این مفهوم مصطلح و گسترده، به شکل صحیح با عبارت اندوخته ‏های بین‏‌المللی رسمی یا اندوخته ‏های بین‏ الملی بیان می‏ شود که در واقع دارایی‏ های بانک مرکزی هستند که در اندوخته‏ های ارزی مختلف و غالباً به شکل دلار آمریکا نگهداری می‏ شوند، و برای پرداخت کسری‌های کوتاه و میان مدت، تراز پرداخت‌های خارجی و نیز کنترل تغییرات نرخ برابری پول توسط کشور نگهداری می‏ شوند.
یکی از تفاوت‏ های عملکردی حساب ذخیره ارزی و صندوق‌ توسعه ملی این است که سرمایه ‏های صندوق‏ های ثروت ملی دارای بازگشت بلند مدت هستند در حالیکه حساب ذخیره ارزی برای تثبیت وضع پول نقد و مدیریت نقدینگی در کوتاه‏ مدت کاربرد دارد.
در ایران تشکیل حساب ذخیره ارزی برای مواجهه با تأثیرات نوسانات شدید قیمت نفت، و مخصوصاً کاهش قیمت جهانی نفت در سال ۱۳۷۸ انجام شد. هدف این بود که بخشی از منابع ارزی حاصل از فروش نفت در سال‌هایی که میزان درآمدهای نفتی بالاست ذخیره شود تا در سال‌هایی که درآمد نفتی پایین می‌آید مورد استفاده قرار گیرد. برای تحقق این هدف لازم بود مشخص شود که اصولاً چه مقدار از درآمد ارزی نفت در قالب بودجه‏ سالانه مورد مصرف قرار گیرد تا مابقی آن که به حساب ذخیره ارزی ریخته می‌شود مشخص گردد. این حساب نزد بانک مرکزی و دارای هیئت امنا بود، تسهیلات آن نیز به شکل ارزی به پروژه‏ های موردنیاز کشور تخصیص می ‏یافت.
در سال‌های بعد دولت به‌دلیل کسری بودجه همواره درصدد اصلاح بودجه برمی‌آمد و با افزایش سهم برداشت خود از درآمدهای نفتی عملاً منابع کمی به حساب ذخیره ارزی روانه می‌گردید. از طرفی ابتدا در قانون پیش‌بینی شده بود که منابع حساب ذخیره ارزی صرفاً توسط بخش خصوصی مورد استفاده قرار گیرد و تسهیلات و بازپرداخت آن نیز به‌صورت ارزی باشد. در سال‌های بعد با اضافه‌شدن شرکت‌های دولتی و عمومی به لیست استفاده‌کنندگان عملاً منابع کمی برای استفاده خصوصی اختصاص یافت.
در جهت حل مشکل حساب ذخیره ارزی ایده‏ تشکیل صندوق توسعه ملی در مجمع تشخیص مصلحت نظام مورد بحث قرار گرفت و برای تصمیم‌گیری به رهبر معظم انقلاب اسلامی پیشنهاد گردید و ایشان نیز هم با تشکیل صندوق توسعه ملی و هم با اختصاص حداقل ۲۰ درصد از درآمد سالانه نفت به‌عنوان سرمایه صندوق توسعه ملی موافقت کردند. تفاوت اول حساب ذخیره ارزی با صندوق توسعه ملی این است که منابع اختصاص یافته به صندوق قابل برداشت مجدد توسط دولت یا اضافه نمودن به سقف بودجه را ندارد. این صندوق همچنین هیئت امنایی قوی دارد که تضمین ‏کننده‏ تطابق عملکرد آن با قانون شود.
تفاوت دیگر این است که سهم منابع ورودی به صندوق دقیقاً مشخص شده است و از ۲۰ درصد کل درآمد نفتی شروع می‌شود و سالی ۳ درصد نیز اضافه می‌شود. اگر همین روند ادامه یابد عملاً زمینه برای اجرای سیاست‌های کلی اصل ۴۴ و ایجاد یک بخش خصوصی قوی در اقتصاد ایران پی‌ریزی ‌می‏ شود. از طرف دیگر از شکل‌گیری دولت بزرگ و پرهزینه نیز که مشکلات فراوانی برای اقتصاد ایران ایجاد می‌کند جلوگیری ‌می‏ شود.
طبق اساسنامه تعهدات حساب ذخیره‏ ارزی به صندوق‌ توسعه ملی منتقل نمی‌‏شود و مربوط به همان حساب است. مگر اینکه طرحی که توجیه فنی و اقتصادی داشته اما موفق به دریافت تسهیلات نشده است، مجددا برای بررسی براساس شرایط صندوق‌ توسعه ملی ارائه شود.
با توجه به منابع پیش‎بینی شده برای صندوق، در شرایط فعلی که در سال‏های آغازین فعالیت صندوق‌ توسعه ملی قرار داریم، عمده ‏ترین دارایی به شکل منابع نقدی است که از محل صادرات نفت (نفت خام، و میعانات گازی، گاز و فرآورده ‏های نفتی) به حساب صندوق واریز می‏ شود. با توجه به آمار منتشره از سوی موسسه صندوق ثروت ملی، ارزش دارایی صندوق‌ توسعه ملی حدود ۶۲ میلیارد دلار اعلام شده و در این صورت با توجه به ارزش دارایی تحت مدیریت دیگر صندوق‏ های ثروت ملی، در این فهرست صندوق ثروت ملی ایران در جایگاه ۲۳ قرار می ‏گیرد.

نظر بدهید