درآمدهای مالیاتی در ایران و کشورهای عضو OECD

0
781

در کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، نسبت درآمدهای مالیاتی به GDP تقریباً پنج برابر ایران است. مطالعات انجام شده نشان می‏ دهد در این کشورها سهم مالیات بر ارزش افزوده و مالیات بر درآمد اشخاص از درآمدهای مالیاتی طی چهارده سال اخیر به طور قابل ملاحظه ‏ای افزایش یافته است؛ در ایران نیز سهم مالیات بر ارزش افزوده از کل درآمدهای مالیاتی و همچنین سهم مالیات بر اشخاص حقوقی بخش غیردولتی طی سال‏های گذشته رشد قابل توجهی داشته در حالی که سهم مالیات بر درآمد از کل درآمدهای مالیاتی تغییر چندانی نکرده است.

درآمد مالیاتی در کشورهای عضو OECD
بر اساس گزارش اخیر سازمان همکاری و توسعه اقتصاد، با تغییر ترکیب مالیات‌ها به سمت مالیات‌های مصرف و نیروی کار، درآمدهای مالیاتی کشورهای پیشرفته افزایش یافته است.

نسبت مالیات بهGDP :

گزارش ۲۰۱۶ نشریه آماری درآمد سالانهOECD ، نشان میدهد متوسط نسبت مالیات به GDP کشورهای OECD با اندکی افزایش، از ۳۴.۲ درصد در سال ۲۰۱۴ به ۳۴.۳ درصد در سال ۲۰۱۵ افزایش یافته است. از سال ۱۹۶۵ تاکنون، این رقم بالاترین سطح را در سال ۲۰۱۵ به خود اختصاص داده است.
نسبت مالیات بهGDP ، در ۲۵ کشور از ۳۲ کشور OECD که در سال ۲۰۱۵ داده‌های اولیه خود را ارائه کرده‌اند، افزایش یافته و در ۷ کشور باقیمانده، این نسبت با کاهش همراه بوده است.
در بین کشورهایOECD ، دانمارک بیشترین نسبت مالیات به GDP 46.6 درصد در سال ۲۰۱۵) را داراست و پس از آن کشورهای فرانسه (۴۵.۵ درصد) و بلژیک (۴۴.۸ درصد) در رده های بعدی قرار دارند. مکزیک )با نسبت ۱۷.۴ درصد در سال ۲۰۱۵) و شیلی (با نسبت ۲۰.۷ درصد) کمترین نسبت مالیات بهGDP را بین کشورهای OECD به خود اختصاص داده‌اند.
پس از آنها ایرلند (با نسبت ۲۳.۶ درصدی) و جمهوری کره (با نسبت ۲۵.۳ درصدی) در رتبه سوم و چهارم قرار دارند.
بین سال‌های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵، در میان کشورهای عضو OECD، بیشترین افزایش نسبت مالیات بهGDP مربوط به مکزیک (۲.۳ واحد درصد) و ترکیه (۱.۳ واحد درصد) بوده است. در استونی، یونان، مجارستان و جمهاوری اسلواکی نیز افزایش نسبتاً قابل توجهی (بیشتر از یک واحد درصد) مشاهده شده است. بیشترین افت نسبت مالیات بهGDP بین سال‌های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ نیز مربوط به ایرلند (۵.۱ واحد درصد به دلیل رشد فوق‏العاده بالای GDP در سال ۲۰۱۵)، دانمارک (۳ واحد درصد) و ایسلند (۱.۸واحد درصد) بوده است. لوکزامبورگ نیز افت بیش از یک واحد درصدی را تجربه کرده است. افت شدید نسبت کل مالیات بهGDP در ایسلند ناشی از رشد نسبتاً بالای GDP در سال ۲۰۱۵ است که این امر نیز عمدتا به دلیل انتقال دارایی‌های نامشهود به قلمرو ایرلند توسط تعدادی از شرکت‌های چندملیتی بوده است. به جز ایرلند در ۳۴ کشور دیگرOECD ، در سال ۲۰۱۵ متوسط نسبت مالیات بهGDP، ۳۴.۶ درصد بوده که نسبت به سال ۲۰۱۴ رشد ۰.۳ واحد درصدی را تجربه کرده است.

ترکیب درآمدهای مالیاتی

در طبقه‌بندی OECD مالیات‏ها به پنج گروه کلی مالیات بر درآمد، سود و سود سرمایه‌گذاری، مشارکت در تامین اجتماعی، مالیات بر حقوق و دستمزد، مالیات بر دارایی، مالیات بر کالا و خدمات تقسیم می‌شوند.
بر مبنای آمارهای مندرج در کتاب روند مالیات بر مصرف ۲۰۱۶ (OECD)، درآمد حاصل از مالیات بر ارزش‌افزوده، منبع اصلی درآمدهای حاصل از مالیات بر مصرف در کشورهای عضو این سازمان بوده است و در حال حاضر به بالاترین سطح خود از GDP (6.8 درصد) رسیده و سهم آن از مجموع درآمدهای مالیاتی معادل ۲۰.۱ درصد در سال ۲۰۱۴ شده است.
این در حالی است که سهم مالیات بر ارزش‌افزوده از GDP، در سال ۲۰۱۲ حدود ۶.۶ درصد و سهم آن از کل درآمدهای مالیاتی در این سال معادل ۱۹.۸ درصد بوده است (نمودار ۱).
                      نمودار  ۱: نسبت مالیات بر ارزش افزوده از کل درآمدهای مالیاتی (درصد)
monitoreconomy_ir-Tax-1

نسبت مالیات بر ارزش‌افزوده به GDP در ۲۲ کشور از ۳۴ کشور عضو OECD- که در آنها مالیات بر ارزش‌افزوده به کار گرفته می‌شود- در مقایسه با سال ۲۰۱۲، افزایش یافته و در ۵ کشور با افت ناچیزی همراه بوده است.
بعد از بحران جهانی، در کشورهای پیشرفته عضو OECD، ساختار درآمدهای مالیاتی به سمت مالیات بر نیروی کار و مصرف حرکت کرده است و سهم مالیات بر درآمد اشخاص، کمک‌های تامین اجتماعی و مالیات بر ارزش‌افزوده در سال ۲۰۱۴ نسبت به هر دوره دیگری از سال ۱۹۶۵ بالاتر بوده و به طور متوسط حدود ۲۴.۳ درصد از GDP در سال ۲۰۱۴ را تشکیل داده‌اند.

نمودار  ۲: سهم مالیات بر درآمد اشخاص از درآمدهای مالیاتی OECD (درصد)
monitoreconomy_ir-Tax-2

 

پس از بحران جهانی تاکنون، سهم مالیات بر درآمد اشخاص از کل درآمدهای مالیاتی، بطور مستمر شروع به افزایش کرده؛ در حالی که سهم درآمدهای مالیاتی شرکت‌ها هنوز به سطوح پیش از بحران نرسیده است. در سال ۲۰۱۴، سهم مالیات بر درآمد اشخاص به ۲۴ درصد از کل درآمدهای مالیاتی رسیده است (نمودار۲)؛ در حالی که پیش از بحران در سال ۲۰۰۷ این نسبت معادل ۲۳.۷ درصد رقم خورده بود. همچنین سهم مالیات شرکت‌ها از کل درآمدها در سال ۲۰۱۴  معادل ۸.۸ درصد بوده؛ در حالی که این نسبت در سال ۲۰۰۷ معادل ۱۱.۲ درصد ثبت شده بود (نمودار ۳).

                          نمودار ۳: سهم مالیات بر سود شرکت‌ها از درآمدهای مالیاتی OECD (درصد)
monitoreconomy_ir-Tax-3

سهم کمک‌های تامین اجتماعی از کل درآمدهای مالیاتی نیز پس از بحران به شدت افزایش یافته؛ بطوریکه از ۲۴.۷ درصد از کل درآمدهای مالیاتی در سال ۲۰۰۷ به ۲۶.۸ درصد در سال ۲۰۰۹ رسید و پس از آن به ۲۶.۲ درصد از کل درآمدهای مالیاتی در سال ۲۰۱۴ کاهش یافته است.

درآمد مالیاتی در ایران
درآمدهای مالیاتی در ایران به دوگروه اصلی مالیات‌های مستقیم و غیرمستقیم طبقه‌بندی می‌شود. مالیات‌های مستقیم شامل مالیات بر اشخاص حقوقی، مالیات بر درآمد و مالیات بر ثروت است. مالیات غیرمستقیم نیز شامل مالیات بر واردات و مالیات بر کالا و خدمات می باشد.

نسبت مالیات به GDP :
در سال ۱۳۹۴، نسبت درآمدهای مالیاتی ایران به تولید ناخالص داخلی حدود ۶.۸۵ درصد بوده که در مقایسه با سال ۱۳۹۳ حدود ۰.۴ واحد درصد افزایش یافته است (نمودار ۴).

 نمودار ۴: نسبت درآمدهای مالیاتی به GDP ایران (درصد)
monitoreconomy_ir-Tax-4

میانگین نسبت مذکور برای کشورهای عضو OECD طی سال‌های ۲۰۱۵-۲۰۰۷ برابر با ۳۳.۷ درصد تولید ناخالص داخلی بوده است. نگاهی به ارقام مشابه کشورهای OECD نشان می‌دهد هیچ یک از کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه عضو این سازمان حتی در ۵۰ سال گذشته نیز نسبتی مشابه این مقدار نداشته‌اند. نسبت درآمدهای مالیاتی به تولید ناخالص داخلی در کشور ترکیه در سال ۲۰۱۵، حدود ۳۰ درصد بوده است. کمترین میزان این نسبت در ترکیه در ۵۰ سال گذشته مربوط به سال ۱۹۷۰ و برابر با حدود ۹ درصد بوده است. اطلاعات کشور شیلی که از سال ۱۹۹۰ موجود است نشان می‌دهد که این نسبت در شیلی در سال ۱۹۹۰ در کمترین میزان خود برابر با ۱۶.۹ درصد بوده است. نسبت مالیات به GDP کشور شیلی در سال ۲۰۱۵ برابر با ۲۰.۷ درصد می‌باشد. در کشور مکزیک نیز نسبت فوق الذکر در سال ۲۰۱۵ برابر با ۱۷.۴ درصد است. نگاهی به آمارهای مکزیک از سال۱۹۸۰ نشان می‌دهد که این کشور در سال ۱۹۹۵ دارای کمترین نسبت مالیات به GDP بوده است.
ترکیب درآمدهای مالیاتی:
سهم درآمدهای حاصل از مالیات بر ارزش افزوده از کل درآمدهای مالیاتی ایران در سال ۱۳۹۴ معادل ۲۴.۹ درصد بوده که در مقایسه با سال ۱۳۹۳ حدود ۱.۴ واحد درصد افزایش یافته است. این عدد از رقم مشابه برای میانگین کشورهای عضو OECD (20.1 درصد در سال ۲۰۱۴) نیز بالاتر است (نمودار۵).
                               نمودار ۵: سهم مالیات بر ارزش افزوده از کل درآمدهای مالیاتی (درصد)
monitoreconomy_ir-Tax-5

آنچه تفاوت قابل ملاحظه‌ای با متوسط OECD دارد، سهم مالیات اشخاص حقوقی است که حدود ۳۶.۳ درصد از درآمدهای مالیاتی کشور را در سال ۱۳۹۴ تشکیل می‌دهد. اگر چه سهم آن در مقایسه با رقم ۵۳.۳ درصدی سال ۱۳۸۷ کاهش یافته، اما مطابق نمودار ۸ از سال ۱۳۹۴ مجدداً روند صعودی را آغاز کرده و در مقایسه با ۱۳۹۳ حدود ۲.۵ واحد درصد افزایش یافته است. همانطور که در قسمت‌های قبلی اشاره شد، مالیات شرکتی در کشورهای عضو OECD به طور متوسط درصد از کل درآمدهای مالیاتی را تشکیل میدهد و سهم آن طی سال‌های اخیر رو باه کاهش بوده است. در ایران بخش قابل توجهی از مالیات اشخاص حقوقی متعلق به بخش خصوصی است. به عنوان نمونه، در سال ۱۳۹۴، بیش از ۷۴ درصد این نوع مالیات متعلق به اشخاص حقوقی غیردولتی بوده است. سهم مالیات بر اشخاص حقوقی غیردولتی از درآمدهای مالیاتی در سال ۱۳۸۸ تقریباً ۱۴ درصد بوده و در سال ۱۳۹۴ به حدود ۲۵ درصد رسیده است.
سهم مالیات بر درآمد از مجموع درآمدهای مالیاتی سال ۱۳۹۴ معادل ۱۴.۹ درصد بوده که در مقایسه با سال ۱۳۹۳ حدود ۱.۶ واحد درصد افزایش یافته، اما هنوز به سهم ۱۵.۹ درصدی سال ۱۳۹۲ نرسیده است.
نگاهی به روند رشد حقیقی مالیات بر اشخاص حقوقی خصوصی و مالیات بر ارزش‌افزوده بر اساس قیمت‌های ثابت سال ۱۳۹۰ در نمودار ۱۱ نشان می‌دهد درآمدهای حاصل از مالیات بر ارزش‌افزوده در سال ۱۳۹۴ با آهنگ ملایم‌تری نسبت به سال‌های قبل افزایش یافته است (رشد حقیقی تقریبا ۶ درصدی در سال ۱۳۹۴ در مقایسه با رشد ۴۰ درصدی در سال ۱۳۹۳)؛ این در حالی است که نرخ این نوع مالیات بر اساس قانون هر ساله در حال افزایش بوده است. درآمدهای حاصل از مالیات بر درآمد، مالیات بر اشخاص حقوقی و مالیات بر اشخاص حقوقی خصوصی پس از دو سال متوالی روند نزولی در سال‌های ۱۳۹۱ و ۱۳۹۲، در سال ۱۳۹۳ با رشد مثبت همراه بوده‌اند. در سال۱۳۹۴، نرخ رشد حقیقی مالیات بر اشخاص حقوقی با کاهش ۸ واحد درصدی نسبت به سال ۱۳۹۳ همراه بوده است.

نظر بدهید