نفرین منابع: ایده یا واقعیت

0
412

به نظر می‌رسد که درآمدهای هنگفت حاصل از منابع طبیعی بتواند با تولید ثروت باعث پیشرفت اقتصادی و کاهش فقر شود. شاید این نقد بر این شیوه استنتاج وارد شود که ثروت مادی و یا پول نمی‌تواند رفاه را برای بشر خریداری کند اما باید پذیرفت که منابع مالی ابزار خوبی برای دستیابی به رفاه محسوب می‌شود.
بنابراین طبق این تحلیل درآمدهای نفتی و درآمدهای ارزی باد آورده که نصیب کشورها می‌شود می‌تواند یک منبع مطمئن برای جهش بزرگ، واردات سرمایه و افزایش سطح سرمایه‌گذاری باشد که نتیجه آن پیشرفت و رشد اقتصادی این کشورها خواهد بود. با این وجود، عملکرد نامناسب اقتصادی کشورهای ثروتمند در منابع هیدروکربنی در چند دهه اخیر کاملاً مشهود بوده است و بیشتر مطالعات تجربی، رابطه منفی وفور منابع طبیعی با رشد اقتصادی را تأیید کرده‌اند. کشورهای غنی با وجود اکتساب درآمدهای ارزی فراوان عملکرد اقتصادی مناسبی در مقابل کشورهای توسعه‌یافته و حتی کشورهای در حال توسعه فاقد منابع طبیعی نداشته‌اند. کشورهایی مثل ایران، ونزوئلا، عربستان، نیجریه و آنگولا که دارای منابع طبیعی فراوان هستند در مقابل ببرهای آسیا مانند کره، تایوان، تایوان و هنگ کنگ که فاقد منابع طبیعی فراوان هستند، عملکرد رشد ضعیفی داشته‌اند. این پدیده در ادبیات اقتصادی با عنوان نفرین منابع شناخته می‌شود و بیان می‌کند که کشورهای دارای منابع طبیعی از عملکرد اقتصادی ضعیف‌تری نسبت به سایر کشورها اعم از توسعه‌یافته یا توسعه‌نیافته برخوردارند. در این گزارش سعی می‌شود تا با مرور ادبیات مربوط به نفرین منابع علت چنین پدیده‌ای و راه‌های جلوگیری از آن توضیح داده شود.

مفهوم نفرین منابع و تعریف آن
واژه نفرین منابع اولین بار توسط ریچارد اوتی در کتابی با عنوان “پایدار کردن توسعه در کشورهای متکی بر منابع معدنی: نظریه نفرین منابع”، در سال ۱۹۹۳ مطرح گردید. در حقیقت این بحث به عنوان یک مسأله مهم بین‌المللی، پس از جنگ جهانی دوم و بعد از جنگ‌های داخلی آمریکای لاتین و از دهه ۱۹۷۰ به بعد که عملکرد ضعیف کشورهای در حال توسعه دارای منابع طبیعی آشکار شد، پایه‌ریزی شد. اوتی بیان می‌کند که استفاده از اصطلاح نفرین منابع ناخودآگاه این تلقی را در ذهن ایجاد می‌کند که تمام کشورهای دارنده منابع طبیعی دارای عملکرد خوبی از لحاظ رشد و پیشرفت اقتصادی نیستند. اما باید اذعان نمود که چنین تلقی‌ای کاملاً نادرست است. در میان کشورهای ثروتمند در زمینه منابع کشورهایی همچون نروژ، ایالات متحده، مالزی، اندونزی هم یافت می‌شوند که نه تنها منابع طبیعی نقش بازدارنده در اقتصاد آنها نداشته بلکه با مدیریت صحیح منابع و جریان ورودی درآمدهای حاصل از منابع طبیعی توانسته‌اند پیشرفت‌های اقتصادی قابل ملاحظه‌ای داشته باشند. بنابراین پدیده نفرین منابع یک قانون خدشه‌ناپذیر اقتصادی قلمداد نمی‌شود.

نفرین منابع و علل وقوع آن
علل متفاوتی برای ظهور این پدیده به چشم می‌خورد که از درجه اهمیت متفاوتی برخوردارند. برخی بر نوسان‌پذیری درآمدهای حاصل از منابع طبیعی و اثرات سوء آن اشاره نموده‌اند. برخی رفتار رابطه مبادله را مورد توجه قرار داده‌اند. برخی دیگر بر پدیده بیماری هلندی تأکید و عده‌ای نیز به نقش دولت در مدیریت اقتصادی درآمدهای حاصل از منابع طبیعی اشاره نموده‌اند. همچنین گروه دیگری از محققان به نقش نهادها در وقوع این پدیده توجه کرده‌اند.

راه‌های مقابله با پدیده نفرین منابع
با توجه به ماهیت درآمدهای نفتی که میزان آن به قیمت‌های برونزای نفت بستگی دارد و همچنین ساختارها و ویژگی‌های اقتصادهای مواجه با مسئله نفرین منابع پیشنهادهای متفاوتی ارائه شده است که قابل بحث است. مهمترین این پیشنهادها به قرار زیر می‌باشد.
• تنوع‌زایی
یکی از علل عدم وقوع پدیده نفرین منابع در کشور نروژ، تنوع تولیدی و صادراتی در این کشور عنوان می‌گردد؛ که دولت را از اتخاذ تصمیمات عجولانه و غیرعقلایی به منظور کسب درآمدهای ارزی دور نگه می‌دارد. کمبود تنوع یکی از مهمترین دلایل کارایی ضعیف اقتصادی در کشورهای وابسته به منابع است. تنوع بخشی به اقتصاد داخلی یکی از راه حل‌های مناسب و بسیار واضح نفرین منابع است. به منظور تنوع بخشی بر صادرات با فناوری پیشرفته و صنایع کارخانه‌ای تأکید می‌گردد. البته، در عمل، ثابت شده که این راه حل در عین حال می‌تواند عاملی گمراه‌کننده نیز تلقی شود. کشورهای صادرکننده نفت از ابتدای سال ۱۹۷۰ اقدام به حمایت از برنامه‌های تنوع بخشی در اقتصاد خود نمودند تا وابستگی آنها به صادرات نفت خام کاهش یابد. علیرغم این فعالیت‌ها، بررسی‌ها عموماً نشان می‌دهد که مقادیر بسیار زیادی از درآمدهای عمومی صرف صنایع غیر کارآ و غیر رقابتی شده که فاقد هرگونه بهره‌وری است. نتایج حاصل از بیماری هلندی و اثر جبرانی باعث کوچک شدن و تضعیف بخش‌های تجاری غیر وابسته به نفت، گاز و دیگر منابع می‌شود. از طرفی اغلب اوقات سیاست‌های تنوع بخشی مستلزم تلاش دولت برای انتخاب فعالیت‌های پیشرو است. بنابراین بیشتر فعالیت‌های اقتصادی جدید شامل سرمایه‌گذاری‌های دولتی است. با توجه به این مسأله دولت‌ها معمولاً در فرآیند انتخاب صنایع پیشرو بسیار بد عمل می‌کنند و در صورتی که این سرمایه‌گذاری‌های عمومی تبدیل به یک انحصار گردد (انحصار دولتی) سرمایه‌گذاری‌ها دچار هزینه‌های بالا، عدم کارایی و بازدهی کم می شوند. نه به این دلیل که بخش عمومی متولی این سرمایه‌گذاری هاست بلکه به دلیل اینکه این سرمایه‌گذاری‌ها با فشار رقابتی رو به رو نمی‌شوند. از آنجا که این سرمایه‌گذاری‌ها ابتکارات دولت محسوب می‌شود معمولاً یارانه‌ها و حمایت‌های عمده‌ای را جذب می‌کند که نهایتاً باعث بازدارندگی فرآیند توسعه می‌شود. تنها روش مؤثر تنوع بخشی، سرمایه‌گذاری در بخش خصوصی است، هر چند دولت در این فرآیند نیز نقش عمده‌ای را ایفا می‌کند که می‌توان آن را در تجربه ببرهای آسیایی به خوبی دید.
• عقیم‌سازی درآمدی
در توضیح دلایلی بروز پدیده نفرین منابع بیان نمودیم که یکی از دلایل بروز این پدیده در اختیار بودن این درآمد در دست دولت و در نتیجه افزایش هزینه‌های دولت است. توزیع رانت درآمدهای نفتی نیز موضوع دیگری بود که از در اختیار بودن درآمدها در دست دولت نشأت می‌گرفت. با توجه به این موضوع نظریه‌های اقتصادی با توجه به تجربیات کشورهای موفق در زمینه دفع آثار نفرین منابع، استدلال می‌کنند که کلیدی‌ترین عامل در این زمینه سیاست‌های کلان اقتصادی دولت است. به ویژه سیاست‌های اتخاذ شده در زمینه خنثی نمودن اثر جریان‌های درآمدی عظیم باد آورده بر روی اقتصاد کشور. بنابراین دولت با ملاحظات مالی باید در برابر فشارهای هزینه‌ای از طریق انباشت بودجه‌های مازاد و یا فرستادن این مازادها به سمت صندوق‌های تثبیت، مقابله کند.
از جمله اقدامات لازم دیگر برای جلوگیری از پدیده نفرین منابع جلوگیری از تقویت غیر واقعی پولی ملی است که می‌تواند با جلوگیری از سیاست‌های تثبیت نرخ ارز و ایجاد انگیزه برای کاهش ارزش واحد پولی ملی اتفاق افتد. بر اساس مطالعات صورت گرفته، عامل مشترک در برخی کشورهای موفق در زمینه نفرین منابع (شیلی، اندونزی و مالزی) این است که هر سه کشور یک کاهش عمده ارزش پول ملی را در نتیجه سیاست‌های صریح انتخابی خود تجربه نموده‌اند.
• سرمایه‌گذاری درآمدهای حاصل از منابع
در خصوص سرمایه‌گذاری درآمدهای نفتی چند نکته را باید مدنظر قرار داد تا بتوان از این سرمایه‌گذاری‌ها نهایت بهره را برد و از پدیده نفرین منابع جلوگیری کرد:
۱- بازارهای جهانی این منابع از بی‌ثباتی و نااطمینانی بالایی برخوردار است و بنابراین نمی‌توان فرآیند توسعه یک کشور و تجهیز زیربناهای اقتصادی، اجتماعی و توسعه ظرفیت مولد آن را به شکل مستقیم به درآمدهای حاصل از فروش این منابع گره زد. بروز اختلالات برونزای مثبت یا منفی در این منابع درآمدی به اشکال مختلف، موجب اثرات تلخی مانند بیماری هلندی، سطح پایین رشد، تورم مزمن، ناکارآمدی، اندازه نامناسب دولت و نظیر این‌ها می‌شود و بنابراین می‌بایست از یکسو عنصر ریسک و نااطمینانی را به حداقل رساند و از سوی دیگر ضمن حفظ اصلی سرمایه‌ها و تبدیل آن به انواع دارایی‌های دیگر از هدررفتن منابع تجدید‌ناپذیر اجتناب کرد.
۲- سرمایه‌گذاری در بهترین حالت می‌تواند از طریق بخش خصوصی اثرگذار شود. احتمال پایداری سرمایه‌گذاری‌های انجام شده در بخش خصوصی بسیار بالاتر از نحوه عملکرد دولت در انتخاب برندگان مناقصات است. دولت‌ها علاقه‌مند هستند که در پروژه‌های دارای نرخ بازگشت پایین سرمایه‌گذاری کنند در حالی که برخورد بخش خصوصی این گونه نیست. البته باید توجه داشت این آراء جهان شمول نیست.
۳- درآمدهای حاصل از استخراج منابع تجدید‌ناپذیر باید به دو بخش جریان درآمدی و جریان سرمایه‌ای تقسیم شود و فقط جریان درآمدی را برای مصرف استفاده کرد و جریان سرمایه‌ای بایستی فقط در زمینه‌های تجهیز منابع تجدیدپذیر سرمایه‌گذاری شود که وقتی منابع تجدیدناپذیر به اتمام می‌رسد بتوان منابع مورد نیاز را برای تأمین سطح مصرف مورد نظر از منابع جدید تأمین کرد.
۴- در خصوص اقتصادهایی که در حال حاضر با پدیده نفرین منابع دست و پنجه نرم می‌کنند و بودجه دولت به شدت به منابع نفتی و گازی وابسته است به یکباره نمی‌توان بودجه دولت را مستقل از درآمدهای نفتی نمود ولی به هرحال باید هرچه سریع‌تر این مهم صورت گیرد.
۵- سرمایه‌گذاری درآمدهای حاصل از منابع طبیعی تجدید‌ناپذیر می‌تواند توسط صندوق‌های دارایی حکومتی صورت گیرد.

نظر بدهید