مکانیسم‌ و چالش‌های توسعه استارت آپ‌ها در ایران

0
289

دولت‌ می‌تواند مهم‌ترین پیشران توسعه استارت‌آپ‌ها در کشور بوده و از طریق اعمال خط مشی در وزارتخانه‌ها و موسسات موجب شکوفایی کارآفرینی شود. مازوکاتو در کتاب دولت کارآفرینی خود بیان می‌کند که این سیاست‌گذاری‌های آینده‌نگر دولت است که می‌تواند به منجر به ظهور شرکت‌های بسیار موفق چون گوگل، اپل و غیره بشود. همچنین او بیان می‌کند که بیشتر استارت‌آپ‌های موفق آمریکا، در مراحل اولیه رشد خود از حمایت‌های دولتی بهره‌مند شده بودند (Mazzucato, 2013). دولت می‌تواند از طرق مختلفی چون ایجاد پارک‌های علم و فناوری، مراکز رشد، اصلاح مقررات، کمک‌های مالی و غیره، در روند توسعه استارت‌آپ‌ها تاثیرگذار باشد.

در ادامه بحث، پاره‌ای از سیاست‌هایی که با هدف حمایت از استارت آپ‌ها در سراسر دنیا و ایران اتخاذ شده است تشریح شده و سپس برخی از مهم‌ترین چالش‌هایی را که استارت آپ‌های ایرانی با آن دست و پنجه نرم می کنند را ارائه می‌نماییم.

الف- سیاست‌های ترویجی
• پارک‌های علم و فناوری
تاسیس پارک‌های علم و فناوری به عنوان استراتژی اجتناب ناپذیر در راستای توسعه صنایع (High Tech)، در بسیاری از کشور‌ها بوده است (Siegel et al., 2003). با توجه به اینکه شرکت‌های تکنولوژیک جدید در ارتقاء سطح کارآفرینی و رشد اقتصادی نقشی بارزی دارند، استقرار و تاسیس پارک‌های علم و فناوری در تحریک این شرکت‌ها در بسیاری از کشورها از جمله اروپای غربی و برخی کشورهای در حال ظهور آسیایی به عنوان استراتژی برتر به کار گرفته شده است (Yanga, Motohashi, & Rong , 2009).
در نمودار شماره ۱ تعداد پارک‌های علم و فناوری در کشور تا سال ۱۳۹۲، به نمایش گذاشته شده است. در سال ۱۳۹۲ تعداد ۳۳ پارک‌ علم و فناوری در کشور وجود داشت.

monitoreconomy_ir-park1
شرکت‌های حاضر در پارک‌های علم و فناوری تا سال ۱۳۹۱ به ۳۰۰۰ واحد می‌رسید. در نمودار شماره ۲ تعداد این شرکت‌ها در هر سال به نمایش گذاشته شده است
monitoreconomy_ir-park2

از جمله تفاوت اساسی بین استارت‌آپ‌ها و سایر کسب و کارهای کوچک و متوسط، گرایش شدید استارت‌آپ‌ها به نوعی از فعالیت‌ها است که همراه با سطح بالایی از فناوری بوده و دانش محور باشد. بنابراین، ایجاد و استقرار پارک‌های علم و فناوری در کشور، در صورتی که همراه با سیاست گذاری صحیح و بهینه باشد، می‌تواند به عنوان یکی از سازوکارهای اصلی توسعه استارت آپ‌ها قلمداد شود.

• مراکز رشد

هدف مراکز رشد، طراحی برنامه‌هایی به منظور تسریع توسعه موفقیت آمیز شرکت‌های کارآفرین نوپا از طریق تامین منابع حمایتی از کسب و کار، توسعه و مدیریت کسب و کار به وسیله مدیریت مراکز رشد و فعالیت در مراکز رشد و همچنین استفاده از ارتباطات و شبکه موجود در مراکز رشد است (European Commision on SME, 2008).
با توجه به آمار منتشر شده در سایت وزارت علوم، در سال ۱۳۹۳ تعداد ۱۶۴ مرکز رشد واحدهای فناوری در کشور وجود داشته است (وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، ۱۳۹۳). همچنین این آمار نشان می‌دهد که در سال ۱۳۹۳ تعداد ۶۹ مرکز رشد واحدهای فناوری وابسته به دانشگاه و تعداد ۷۸ مرکز رشد واحدهای فناوری وابسته به پارک‌های علم و فناوری در کشور وجود داشته است(وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، ۱۳۹۳).

• مرکز شتاب‌دهی نوآوری

مرکز شتابدهی نوآوری، با هدف تقویت اکوسیستم کارآفرینی و شتابدهی به رشد استارتاپ¬های ایرانی فعالیت خود را با حمایت معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری و زیر نظر پارک فناوری پردیس از ابتدای تیرماه ۱۳۹۳ آغاز نمود. هدف اصلی این مرکز، اجرای برنامه «استارتاپ ایران» بعنوان یک برنامه ملی در کشور است (پارک علم و فناوری پردیس، ۱۳۹۴).
این مرکز با مشارکت جدی و همکاری متقابل بخش دولتی و بخش خصوصی راه‌اندازی شده و در مدیریت آن، از ابزارها و تجربیات هر ۲ نهاد استفاده می‌شود. پارک فناوری پردیس بعنوان سازمان مادر ایجادکننده این مرکز، شرکت سرآواپارس بعنوان سرمایه گذار، صندوق توسعه فناوری‌های نوین بعنوان سرمایه گذار، کانون کارآفرینان صنعتی ایران بعنوان مجری رویدادهای استارتاپ ویکند و شرکت آوای تک پردیس بعنوان مجری دوره‌های شتابدهی در این مرکز مشارکت داشته و معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری نیز از فعالیت‌های این مرکز، حمایت‌های مادی و معنوی بعمل می‌آورد.
عمده مخاطبین این مرکز، متخصصین و صاحبین ایده و کارآفرینان هستند و قصد ایجاد یک استارتاپ یا آموختن روش تیم‌سازی را دارند. مرکز شتابدهی نوآوری، با اجرای برنامه‌های متنوع، نسبت به ترویج فرهنگ و آموزه‌های کارآفرینی اقدام کرده و با استقبال غیر قابل پیش بینی جوانان کشور مواجه شده است. مرکز شتابدهی نوآوری در حال حاضر ۲ برنامه عمده دارد:۱ .برنامه «۱۰۰ در ۱۰۰» با هدف تقویت اکوسیستم استارتاپ‌ها و ۲.برنامه «۱۰۰ استارتاپ» با هدف شتابدهی به استارتاپ‌های ایران.
مراکز شتابدهی در کشور در مراحل ابتدایی کار خود بوده و در حال حاضر انسجام لازم را ندارد، البته نبایستی فراموش کرد که کلا مراکز و شرکت‌های شتابدهنده کسب و کارهای نوپا قدمتی طولانی ندارند، ولی با توجه به پتانسیل موجود در کشور، از سرمایه انسانی گرفته تا سرمایه فیزیکی، می‌توان با سیاست گذاری صحیح، جهشی در زمینه مراکز شتابدهی داشت.

ب- چالش های استارت‌آپ‌ها در ایران


• چالش‌های مقرراتی

به دلیل عوامل قانونی که آن هم از عوامل اجتماعی نشات می‌گیرد، مشارکت در برخی از کشورها بسیار آسان‌تر از برخی دیگر است (Kushida, 2001). به عنوان مثال در کشور ژاپن جلب مشارکت وقت و انرژی بیشتری نسبت به سنگاپور می‌برد. در سنگاپور زمانی که هفت یا هشت نفر گردهم بیایند، ایجاد یک کسب و کار فقطه سختی تکمیل کردن چند برگه خواهد بود. در واقع رویه و هزینه های کمی به منظور شروع کسب و کار در جایی مثل سنگاپور نیاز است. حال این که در ژاپن برای شروع مشارکت در یک کسب و کار به طور متوسط به ۱۰ میلیون ین نیاز خواهد بود. به بیان دیگر یک کارآفرین باید تقریبا ۱۰ میلیون ین از طریق دوستان وآشنایان، خانواده و یا وام‌های با بهره زیاد فراهم کند تا یک کسب و کاری را راه‌اندازی نماید. کوشیدا پیشنهاد می‌دهد که مقررات زدایی در زمینه تضمین سرمایه اولیه کسب و کارها می‌تواند تا حد زیادی این مشکل را حل کند (Kushida, 2001). بنیاد کافمن در گزارش هضم سیاست کارآفرینی یکی از راه‌های ارتقای کارآفرینی را حذف موانع مقرراتی برای رشد می‌داند. در این گزارش بیان می‌شود که همچنان که مقررات در طول زمان ایجاد می‌شوند، باعث ایجاد هزینه‌های فزاینده و نامتوازن برای شرکت‌های نوپا و کارآفرین می‌شوند (kauffman foundation, 2015). آمار موجود در رابطه با کیفیت محیط مقرراتی در کشور بیانگر این است که در حال حاضر، جایگاه مناسبی برای کشور در این زمینه وجود ندارد، که می‌تواند به عنوان عاملی منفی در جهت تقویت و توسعه کسب و کارهای نوپا عمل کند.

• چالش‌های مربوط به تامین مالی

هرچند امروزه در دنیا روش‎های متعدد به خوبی می‎توانند از عهده تامین مالی پروژه‎ها برآیند، با این وجود تامین مالی استارت‌آپ‌های نوآور و ابزارهای آن به دلیل نوظهور و نوپا بودن هنوز از بلوغ و کارایی لازم برخوردار نیستند. این مساله در کشور ما وضوح بیشتری دارد. در ایران هنوز نه‎تنها سرمایه‎گذار مناسب وجود ندارد، بلکه سرمایه‎پذیر نیز از دید و بلوغ کافی بهره‎مند نیست. و این مساله باعث می‎گردد، اندک سرمایه‎گذارهای ریسک‎پذیر نیز در تعامل با سرمایه‎پذیران ناامید شوند. مشکل جدی دیگر در این بخش سازوکارهای بانک‎ها در اخذ تعهدات بازپرداخت است. بانک‌ها و حتی صندوق‎های حمایتی دولتی در مقابل پرداخت وام از وام‎گیرندگان وثایق قابل نقدشدن (ملک، ماشین‌آلات و دارایی‌های ثابت) می‎خواهند در صورتی که این کسب‎وکارها عمدتا توسط جوانان راه‎اندازی شده‎اند.
شبکه ای در هم تنیده از فرشتگان ثروت در سراسر دنیا در کنار سرمایه، تجربیات فراوانی را در اختیار کارآفرینان قرار می‌دهند، در ایران شبکه‌ای از فرشتگان ثروت در حوزه نوپاها شکل نگرفته است. و تقریبا تمامی استارت‌آپ‌ها در ایران سرمایه اولیه خود را از سوی پس اندازهای شخصی خود و یا قرض از اقوام بدست می‌آورند (چاره خواه، فرطوسی، و ملایری، ۱۳۹۳).

• ناکارآمدی صندوق‌های سرمایه گذاری ریسک پذیر
پارک‌های علمی و فناوری و شهرک‌های تحقیقاتی از پایان دهه ۱۳۷۰ در کشور پا گرفت، با این همه در اوایل کار در حوزه سرمایه گذاری ریسک پذیر فعالیت قابل توجهی به ثبت نرسید. به تدریج سرمایه گذاری ریسک پذیر به عنوان روش جدید برای تامین مالی طرح‌های کارآفرینی و نوآوری در داخل کشور مطرح و لایحه‌هایی نیز از سوی سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور به هیئت دولت رفت که بر اساس آن بودجه معینی به صورت کلی تعریف می‌شد.
پس از آن برخی سازمان‌ها و نهادهای دارای وظیفه حمایت از طرح‌های تحقیقاتی و کارآفرینی، این نوع سرمایه گذاری را در دستور کار خود قرار دادند، اما با وجود تشکیل چندین نهاد و صندوق مالی با رویکرد سرمایه‌گذاری خطر پذیر، تا کنون پیشرفت چندانی صورت نگرفته است. با وجود اینکه دولت و مجلس دهم در بندهایی از قوانین مصوب خود اشاراتی به این صنعت داشته‌اند، متاسفانه این موارد بسیار اندک بوده و در جهت رفع موانع موجود و توسعه این صنعت راه گشا نبوده است.

منابع
۱. پاداش زیوه، ح(۱۳۹۵). مکانیسم‌های توسعه کارآفرینی نوپا در ایران در چارچوب گفتمان اقتصاد مقاومتی.” اقتصاد مقاومتی اقدام و عمل، تهران، تیر ۲۴-۲۴.
۲. چاره خواه، چ.، فرطوسی، م.، و ملایری، م. (۱۳۹۳). سرمایه گذاری در کسب و کارهای نوپا با نگاهی به وضعیت کشورهای و منطقه. تهران: مرکز توسعه فناوری اطلاعات و رسانه های دیجیتال.
۳. معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری. (۱۳۹۰). پارک علم و فناوری و مراکز رشد. تهران: دفتر ارتباطات و اطلاع رسانی

۴. Cornell University, INSEAD, and WIPO. (2015). The Global Innovation Index 2015: Effective Innovation Policies for Development. Fontainebleau, Ithaca, and Geneva.

۵. Mazzucato, M. (2013). The Enterpreniual State. London: Anthem Press.

۶. Kushida, K. (2001). Japanese Entrepreneurship: Changing Incentives in the Context of Developing a New Economic Model. STtanford Journal of East Asian Affairs, 86-96.

۷. kauffman foundation. (2015). Entrepreneurship policy digest. Retrieved from Kauffman foundation: www.kauffman.org/policydigest

۸. European Commision on SME. (2008). Your Business is Our Business. Starting a Business Incubator. Enterprise Europe Network, (release date 30.04.2008). Available on: http://enterprise-europe-network.ec.europa.eu/index_en.htm/.

۹. Young, D. (2012). MAKE BUSINESS YOUR BUSINESS: SUPPORTING THE START-UP AND DEVELOPMENT OF SMALL BUSINESS. URN 12/827 www.nationalarchives.gov.uk/doc/opengovernment-licence,.

۱۰. http://techpark.ir

۱۱. http://www.daneshbonyan24.ir

۱۲. http://www.isna.ir

نظر بدهید