گزارش بانک جهانی درباره وضعیت و چشم‌انداز آب در ایران

0
379

ناظراقتصاد؛ ایران با واقع شدن در کم‌آب‌ترین منطقه جهان یکی از کشورهایی است که با بیشترین آسیب‌پذیری در برابر کم‌آبی روبه‌رو است. مردم ایران و بقیه کشورهای منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا در مناطقی قرار دارند که برداشت آب نسبت به منابع آبی بسیار بالاست. بیش از ۹۰ درصد جمعیت و تولید ناخالص داخلی ایران در مناطقی قرار دارند که در آن مناطق برداشت از منابع آبی، از حد بهره‌برداری قابل دوام فراتر رفته یا به آن نزدیک است. از این‌رو، برای حصول اطمینان از اینکه دسترسی به منابع آب و رقابت، مانعی برای رفاه و رشد در آینده فراهم نمی‌کنند، لازم است اقداماتی صورت بگیرد.
دریاچه‌های مشهور و تالاب‌ها که سال به سال کوچک‌تر می‌شوند، زنگ خطری برای این کم‌آبی روزافزون محسوب می‌شوند. بحران آب، هرگاه مدیریت نشود، هزینه‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی سنگینی در پی خواهد داشت. به‌رغم پیشینه طولانی و موفق ایران در مدیریت منابع آب، مشکلات قدیمی مبرم‌تر می‌شوند و مشکلات تازه‌ای نیز در حال بروز و ظهور هستند. رویارویی با چالش‌های مربوط به مشکل آب در ایران مستلزم آن است که آنها در سیاست‌های اصلاحی جاری مورد توجه قرار گیرند و تجزیه و تحلیل‌هایی در سطح کل کشور و مناطق انجام شود که ناظر بر تمهید و اولویت‌بندی اقداماتی باشد که در این زمینه مشخص تاکید دارند.
ایران بسیار بیشتر از متوسط جهان در معرض کم‌آبی شدید است. بیش از ۹۰ درصد جمعیت و تولید ناخالص داخلی ایران در مناطقی قرار دارند که برداشت آب از حد مصرف پایدار گذشته یا به آن نزدیک شده و از این‌رو، ضروری است برای حصول اطمینان از اینکه دسترسی به منابع آب مانعی برای رفاه و رشد اقتصاد ایجاد نخواهد کرد اقداماتی صورت بگیرد.
گزارش بانک جهانی درباره وضعیت و چشم‌انداز آب در ایراننشانه‌های زیست‌محیطی بحران کم‌آبی شامل خشک شدن دریاچه‌ها، رودخانه‌ها و تالاب‌ها و فرونشست زمین و آلودگی آب‌ها می‌شود. این عوامل منجر به کمبود مکرر آب برای کشاورزی، صنایع و مصارف خانگی می‌شوند.
تحولات شدید اقلیمی کماکان جمعیت و اقتصاد کشور را در معرض خطرات بزرگی قرار می‌دهد. کشاورزی ایران به‌شدت در مقابل تغییرات آب‌وهوایی و به ویژه خشکسالی آسیب‌پذیر است. برآوردها حاکی از آن است که حتی تغییر کوچکی معادل یک میلیمتر کمتر از متوسط در میزان بارش، می‌تواند باعث ضرر اقتصادی معادل ۹۰ میلیون دلار شود. با وجود اینکه امنیت مواد غذایی از اولویت‌های کشور است، در دوره‌های خشکسالی مقادیر عمده‌ای مواد غذایی باید به کشور وارد شود. برای مثال، طی خشکسالی دوره ۱۳۸۰-۱۳۷۸، ایران نزدیک به ۸۰ درصد نیاز کشور به گندم را از خارج وارد کرده و یکی از بزرگ‌ترین واردکنندگان گندم جهان بوده است. عدم توجه به آثار خشکسالی می‌تواند بر معیشت روستاییان تاثیر بگذارد و منجر به مهاجرت روستاییان به شهرها و ایجاد مسائل اجتماعی در مراکز شهری شود.

علل بحران بالقوه آب

• رشد جمعیت و افزایش تقاضا
امروزه ۵/۷۳ درصد جمعیت کشور در مناطق شهری زندگی می‌کنند. هشت شهر کشور، جمعیتی بیش از یک میلیون نفر دارند. این به معنای تقاضای بیشتر برای آب لوله‌کشی و آب شرب است.
• مصرف بی‌رویه
بیش از ۲۵ درصد از مصرف آب در ایران بی‌رویه است. این بدان معناست که ۲۵ درصد برداشت آب از چاه‌ها، رودخانه‌ها و دریاچه‌ها بیش از میزان جایگزینی آن است. ایران در حال حاضر از جمله کشورهایی است که در آن نرخ برداشت آب از منابع آب زیرزمینی بسیار بالاست. این وضعیت منجر به تخلیه منابع آب زیرزمینی و خسارات جبران‌ناپذیر به زیست‌بوم و نیز به منابع آب سطحی، مانند خشک شدن دریاچه ارومیه، خواهد شد. برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی همچنین سبب شده است که سطح منابع آب زیرزمینی پایین برود، زمین‌ها فروکش کند و کیفیت آب مصرفی کاهش یابد.
• پایین بودن بهره‌وری آب
گزارش بانک جهانی درباره وضعیت و چشم‌انداز آب در ایران
به‌رغم بحران قریب‌الوقوع آب، بهره‌وری کل آب در ایران از جمله پایین‌ترین بهره‌وری‌های آب در منطقه است. بهره‌وری کل آب بنا به تعریف عبارت است از تولید اقتصادی (تولید ناخالص داخلی) به ازای هر واحد (مترمکعب) آب مصرف‌شده. بخش عمده‌ای از آب در کشاورزی مصرف می‌شود و بازده اقتصادی آب مصرف‌شده در کشاورزی در ایران در مقایسه با منطقه، به‌شدت پایین است. افزایش بهره‌وری کل آب دشوار و مستلزم سیاست‌های به دقت تنظیم‌شده‌ای است که شامل صرفه‌جویی در مصرف، تغییر کشاورزی به محصولاتی که آب کمتری نیاز دارند و بازتوزیع به بخش‌های تولیدی به مناطق اقتصادی‌تر است.

• پایین بودن تعرفه آب
ایران در مقایسه با منطقه و جهان، همچنین یکی از پایین‌ترین تعرفه‌های آب شهری را داراست. آب‌بهای مصرفی در تهران ۱۰ برابر کمتر از ابوظبی و ۲۰ برابر کمتر از لندن است. عدم اصلاح بهای آب شهری سبب زیاده‌روی در مصرف و در عین حال تضعیف مالی بخش خدمات آبرسانی می‌شود. تامین هزینه‌های تولید آب برای تضمین تداوم خدمات آبرسانی و حفظ سرمایه‌گذاری در عملیات تولید، تعمیر و نگهداری و توزیع (نه‌فقط از نظر زیرساخت‌ها بلکه آموزش و تربیت کارکنان) اهمیت بنیادین دارد.
گزارش بانک جهانی درباره وضعیت و چشم‌انداز آب در ایران

• نهادهای مختلف مدیریت منابع آب
وجود نهادهای متعدد مربوط به امور آب سبب شده اقدامات مربوط به هماهنگی و نوآوری به خوبی پیش نرود. فقدان یک چارچوب حقوقی محکم و استوار، ضعف اجرایی و هماهنگی ناکافی میان نهادهای مربوطه، همه و همه مانع تلاش‌های مدیریت یکپارچه منابع آب است و استفاده از نوآوری‌های اخیر، مانند فناوری‌های بازیابی را که می‌توانند به کشور کمک کنند تا پاسخگوی تقاضای فزاینده آب باشد کند می‌سازد.

نگاه به آینده

نوسازی سیستم‌های آبیاری برای کاهش هرز رفتن آب‌ها می‌تواند منجر به منافع رفاهی معادل سه میلیارد دلار در سال شود، بدون اینکه کل زمین‌های تحت آبیاری افزایش یابد. هرگاه همه آب‌های مصرفی کشاورزی در ایران را بتوان ذخیره و سپس به نحو موثری در آبیاری کشور مصرف کرد، محصولات کشاورزی افزایش خواهد یافت و نوسانات تولید برخی مواد اولیه کاهش پیدا می‌کند. در چارچوب این سناریو، کل زمین‌های تحت آبیاری ثابت فرض می‌شود و برداشت آب از منابع زیرزمینی محدود به حفظ سطح آنهاست. آنچه تغییر می‌کند، ذخیره‌سازی آب و تغییر قابلیت توزیع نظام‌های آبیاری است. این امر می‌تواند منجر به افزایش سالانه سه میلیارد دلار منافع رفاهی شود. این منافع، نتیجه مازاد تولیدکننده (به دلیل بهبود خدمات و در دسترس بودن آب) و مازاد مصرف‌کننده (به دلیل کاهش بهای مواد غذایی) خواهد بود. به علاوه، نیمی از این منافع به صورت اثر سرریز به بخش‌های غیر‌کشاورزی است. سرمایه‌گذاری‌های اخیر برای ذخیره‌سازی آب در استان‌های ایلام و خوزستان، منافع حاصل از بهبود زیرساخت‌های نظام آبیاری را نشان داده‌اند.
تقویت مشوق‌های لازم و تداوم اصلاح یارانه‌های آب، باعث کاهش مصرف بی‌رویه آب می‌شود. اصلاح یارانه‌ها در ایران در سال ۱۳۸۹ نشان داد که حذف یارانه‌ها امکانپذیر است و سیاست‌هایی که درست تنظیم شده باشد می‌تواند بر رفتار مصرف‌کننده اثر بگذارد. این تجربه و دیگر تجارب نشان می‌دهند قیمت‌گذاری درست و سیاست‌های حذف یارانه‌ها دارای وجوه مشترکی هستند و طراحی درست ساختارهای نرخ آب‌بها، میان هزینه‌های تولید و ضرورت کارایی اقتصادی همراه با عدالت و توانایی پرداخت، توازن ایجاد می‌کند. قیمت‌گذاری درست و سیاست‌های حذف یارانه‌ها همچنین شامل هدف‌گذاری دقیق تغییرات قیمت خواهد بود، مانند قیمت بالاتر برای افراد پرمصرف و نیز توضیح علت تغییرات قیمت برای عموم و در اختیار بودن سازوکارهای جبرانی. مشوق‌ها را می‌شود در جهت تامین نیازها و موقعیت‌های محلی هدف‌دار کرد تا اطمینان حاصل شود که سیاست‌ها مختص واقعیت‌های خاص تنظیم شده است، چنان‌که سیاست‌های اخیر دولت برای حمایت از کشت برنج در استان‌های شمالی گیلان و مازندران یا مصرف همزمان منابع آب زیرزمینی و سطحی (برای ممانعت از تخلیه منابع زیرزمینی) موید همین نکته است.
تمهید توازن میان آب‌های ورودی و خروجی و الگوهای موثر با توجه به ملاحظات اجتماعی-اقتصادی در سفره‌های آبی و در سطح شهرها به نحوی که تبادل میان گزینه‌های مختلف مدیریت شود و کارایی سرمایه‌گذاری‌ها بهبود یابد. ایران به عنوان کشوری که هم در سطح ملی با کم‌آبی مواجه است و هم کم‌آبی به‌شدت متغیری دارد و در عین‌حال با چالش‌های روزافزون اقتصادی و رشد جمعیتی و آثار تغییرات جوی روبه‌رو است، از نظر تخصیص و اولویت‌های میان‌بخشی باید به تبادلات مهمی میان گزینه‌های مختلف مبادرت کند. این تصمیمات بر بخش‌های ذی‌ربط و نیز بر تنظیم سیاست‌های عمرانی که مشوق‌ها و سرمایه‌گذاری‌های عمده در زیرساخت‌هایی مانند تسهیلات انتقال آب از سفره‌های آبی، نمک‌زدایی از آب‌ها و بازیابی فاضلاب‌ها را تنظیم می‌کند، تاثیر عمده‌ای می‌گذارد. پیامدها و غیرقابل برگشت بودن بخشی از این اقدامات، حاکی از آن است که تصمیم‌گیری بخش آب برای سفره‌های آبی و نیز شهرها باید با ارزیابی‌های اجتماعی‌-‌اقتصادی و الگوسازی حمایت و پشتیبانی شود.
بهبود جمع‌آوری، پردازش و اطلاع‌رسانی در مورد آمارهای مربوط به آب به منظور هدایت سیاست‌ها و سرمایه‌گذاری‌های مربوط به آب. اطلاعات، پایه و اساس تصمیم‌گیری برای برنامه‌ریزی و مدیریت بخش آب است. این اطلاعات از منابع گوناگونی مانند مشاهدات بلندمدت متغیرهای آبشناختی، اطلاعات محلی و پژوهش‌های سفارش ‌داده‌شده جمع‌آوری می‌شود. این اطلاعات، دارایی مشترکی است که ستون‌پایه هرگونه اصلاحات معتبر یا طرح زیرساختی در بخش آب خواهد بود. نظام‌های اطلاعاتی همچنین عامل مهمی در پیش‌بینی و پاسخ‌گویی سریع برای مواقعی است که سوانح مربوط به آب، مانند سیل و خشکسالی، رخ می‌دهد. برای اینکه این اطلاعات در تصمیم‌گیری‌ها قابل استفاده باشند، لازم است بخش لاینفک موسسات مناسبی باشند که مسوول جمع‌آوری، ساماندهی و پردازش این اطلاعات هستند.

نظر بدهید