مولفه های بنیادین توسعه اقتصاد ایران از نگاه نهادهای بین المللی

4
667

ناظراقتصاد: برخی از گزارش های ارائه شده توسط موسسات معتبر بین المللی(مانند مجمع جهانی اقتصادی)، نشان می‌دهد که حمایت دولت در بالاترین سطوح، ایران را می‌تواند رهبر علمی و تکنولوژیک منطقه‌ای کرده و موجب رونق اقتصادی این کشور شود. برخی از روندهایی که می‌توانند به عنوان پیشران رشد اقتصادی کشور شده و آینده علمی و تکنولوژیک ایران را شکل دهند در ادامه مورد بحث قرار می گیرد.

• هزینه دولت در تحقیق و توسعه
بنا به گزارش مجمع جهانی اقتصاد، برنامه‌های هسته‌ای ایران که طی سال‌های اخیر دنبال می شد، زیر مجموعه‌ای بزرگ از پورتفولیوی دولت ایران در زمینه هزینه های علمی است. علی رغم همه تحریم ها، هزینه های تحقیق و توسعه در ارتقای قابلیت‌های تکنولوژیک ملی در زمینه‌هایی چون نانو تکنولوژی، بیوتکنولوژی، تحقیقات مبتنی بر سلول های بنیادی، ژنتیک، مهندسی شیمی، تحقیقات هوا فضا، زراعت، سیستم‌های لیزریICT، علوم کامپیوتری و الکترونیکی، توانسته پیشرفت‌های قابل توجهی را برای ایران رقم به ارمغان آورد.
دولت، به زعم خود، توسعه تکنولوژیک را در بین ۳ اولویت اصلی بازه ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۱ قرار داده است. با برطرف شدن احتمالی تحریم ها و گسترش نفوذ مالی دولت، طی دوره ۲۰۳۰، هزینه کردن در تحقیق و توسعه می‌تواند تا ۴۰۰ درصد افزایش یافته و به ۴ درصد GDP کشور برسد. درصورت عملیاتی شودن این ارقام، ایران به راحتی می‌تواند رهبر منطقه‌ای توسعه تکنولوژی‌های بازرگانی در بخش های مختلف شود که پیامدی جز رشد و توسعه اقتصادی برای این کشور ندارد. شکل زیر بزرگی هزینه تحقیق و توسعه را در کشورهای پیشرو نشان می دهد.
اندازه هزینه های تحقیق و توسعه در کشورها              شکل۱: اندازه هزینه های تحقیق و توسعه در کشورها؛(Industrial research institute2016)

جدول زیر نیز پیش بینی هزینه های تحقیق و توسعه برای سال های ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۶ که توسط موسسه تحقیقات صنعتی برای ۴۰ کشور برتر در این زمینه انجا گرفته است را به نمایش می گذارد. همان گونه که مشخص است، پیش بینی شده بود که در سال ۲۰۱۶ ایران حدود ۰.۹ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را صرف تحقیق و توسعه خواهد نمود. این رقم برای ایالت متحده آمریکا ۲.۷۷ درصد و برای کره جنوبی ۴.۰۴ درصد می باشد.

                                    جدول۱: پیش بینی هزینه ناخالص تحقیق و توسعه۲۰۱۴-۲۰۱۶

کشور هزینه تحقیق و توسعه(% از GDP)
۲۰۱۴ ۲۰۱۵ ۲۰۱۶
ایالات متحده ۲.۷۸ ۲.۷۶ ۲.۷۷
چین ۱.۹۵ ۱.۹۸ ۱.۹۸
ژاپن ۳.۴۰ ۳.۳۹ ۳.۳۹
آلمان ۲.۸۵ ۲.۹۲ ۲.۹۲
کره جنوبی ۳.۶ ۴.۰۴ ۴.۰۴
هند ۰.۸۵ ۰.۸۵ ۰.۸۵
ایران ۰.۸۴ ۰.۹۰ ۰.۹۰


• جلوگیری از فرار استعدادها

با وجود این که ایران نیز اکنون جر کشورهایی است که در رابطه با تحصیلات هزینه‌های نسبتا زیادی را می پردازند، برای کارآفرینان ایرانی و صاحبان کسب و کارها، استخدام کارکنان ماهر کاری بس دشوار است. هر ساله حدود ۲۰ درصد هزینه های اجتماعی دولت، صرف تحصیلات می شود، و برای بیش از یک دهه، کشور به طور میانگین ۴.۵ درصد از GDP خود را صرف تحصیلات کرده است. با این وجود، ایران به عنوان یکی از عمده کشورهای دارای فرار مغزی در دنیا به شمار می آید.
طبق آمار صندوق بین‌المللی پول، سالانه بین ۱۵۰ تا ۱۸۰ هزار نفر از ایرانیان تحصیل کرده برای خروج از ایران اقدام می‌کنند و ایران از نظر فرار مغزها در بین کشورهای در حال توسعه و توسعه نیافته جهان در همواره در رده‌های نخست قرار داشته است. خروج سالانه ۱۵۰ تا ۱۸۰ هزار ایرانی با تحصیلات عالی از این کشور معادل خروج ۱۵۰ میلیارد دلار سرمایه سالیانه از این کشور است. طبق آمار منتشره از سازمان‌ها و نهادهای دولتی ایران، مثل هفته نامه سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، ۹۰ نفر از ۱۲۵ دانش آموزی که در سه سال گذشته درالمپیادهای جهانی رتبه کسب کرده‌اند، هم اکنون در دانشگاه‌های آمریکا تحصیل می‌کنند. بسیاری از آنان هرگز به ایران جهت زندگی دائم بازنمی‌گردند.
طبق آمار صندوق بین‌المللی پول هم اکنون بیش از ۲۵۰ هزار مهندس و پزشک ایرانی و بیش از ۱۷۰ هزار ایرانی با تحصیلات عالیه در آمریکا زندگی می‌کنند. گزارش صندوق بین‌المللی پول در ادامه افزوده است که بیش از ۱۵٪ سرمایه‌های انسانی ایران به آمریکا و ۲۵٪ به کشورهای عضو سازمان توسعه و همکاری اقتصادی اروپا مهاجرت می‌کنند. در صورت جلوگیری از مهاجرت بیشتر و اتخاذ تدابیری برای بازگشت متخصصین، یقینان فرصت بسیار گران‌بهایی به منظور استفاده از خدمات این استعدادها، برای کشور فراهم خواهد شد.

• کارآفرینی به عنوان شریان حیاتی اقتصاد کشور
مشاغل دولتی و نیز مشاغل خصوصی سنتی هنوز به عنوان امن‌ترین شیوه زندگی شغلی در جامعه ایرانی تلقی می شود.
بر اساس برنامه تحقیقاتی GEM، مهمترین و معروف‌ترین شاخص کارآفرینی در جهان، شاخص کارآفرینی نوپا(استارت آپ) است. میزان این شاخص در سال ۲۰۱۵ در ایران، برابر ۱۷ درصد بوده است که بیانگر رتبه ۲۳ در میان ۶۰ کشور جهان است(جدول شماره۲)
استارت‌آپ‌ها به زعم اریک (۲۰۱۱)، عبارت هستند از نهادهایی که توسط کارآفرینان به منظور کمک به خلق تولیدات و خدمات جدید، در شرایط عدم اطمینان فزاینده به وجود می‌آیند (Eric, 2011). همچنین بر اساس نتایج برنامه GEM در سال ۲۰۱۵ ، شاخص قصد کارآفرینانه در ایران برابر ۳۸ درصد است. رتبه ایران در این شاخص در میان ۶۰ کشور فعال عضو GEM، برابر ۱۳ درصد می باشد.
شاخص‌های اصلی که توسط GEM ارزیابی می شود در شکل زیر نشان داده شده است.
شاخص های اصلی مورد ارزیابی توسط GEM                                           شکل۲:شاخص های اصلی در مدل GEM

در جدول زیر نیز وضعیت ایران در مدل کارآفرینی GEM برای سال های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ نشان داده شده است.

                         جدول۲: اهم شاخص های ایران مورد بررسی دیده بان جهانی کارآفرینی

شاخص ها سال درصد رتبه ایران شاخص ها سال درصد رتبه ایران
درک فرصت های کارآفرینانه ۲۰۱۴ ۲۸ ۵۴ درک قابلیت های کارآفرینانه ۲۰۱۴ ۵۹ ۲۰
۲۰۱۵ ۴۰ ۳۶ ۲۰۱۵ ۶۲ ۱۲
قصد کارآفرینانه ۲۰۱۴ ۲۵ ۲۱ نرخ ترس از شکست ۲۰۱۴ ۳۵ ۲۶
۲۰۱۵ ۳۸ ۱۳ ۲۰۱۵ ۴۰ ۳۲
توجه رسانه ای به کارآفرینان

 

۲۰۱۴ ۵۵ ۴۳ کارآفرینی نوپا ۲۰۱۴ ۱۶ ۲۱
۲۰۱۵ ۵۸ ۴۱ ۲۰۱۵ ۱۷ ۲۳
کارآفرینی به عنوان گزینه شغلی مناسب

 

۲۰۱۴ ۵۲ ۴۹ کارآفرینی تثبیت شده ۲۰۱۴ ۱۱ ۱۴
۲۰۱۵ ۵۶ ۴۳ ۲۰۱۵ ۷ ۱۰
منزلت اجتماعی کارآفرینان ۲۰۱۴ ۷۶ ۱۳ نرخ خروج از کسب و کار ۲۰۱۴ ۶ ۵۶
۲۰۱۵ ۸۲ ۵ ۲۰۱۵ ۴ ۵۶

 • اصلاحات اساسی به منظور دستیابی بهICT و تقویت وضعیت آمادگی شبکه ای درکشور
گزارش فناوری اطلاعات جهان در زمان ایجاد در سال ۲۰۰۱ ، بر دو اصل کلیدی استوار بود که امروزه همچنان این دو اصل به کار می رود. اول قدرتمندتر، در دسترس تر و گسترده تر شدن فناوری اطلاعات، و دوم، نقش کلیدی فناوری اطلاعات و ارتباطات در افزایش رقابت، توانمندسازی توسعه و دستیابی به پیشرفت در تمام سطوح جامعه. ۱۵ سال گذشته شواهد فراوانی از این پیشرفت ها ارائه کرده است. کشورهایی مانند جمهوری کره، رقابت ملی خود را بر پایه محصولات و خدمات ICT بنا کرده اند. گسترش ICT نیز تاثیر اجتماعی گسترده ای به خصوص در بخش های کم امتیاز جامعه داشته است. به طور مثال، کشاورزان در کشورهای در حال توسعه از خدمات جدید ICT مانند اطلاعات به هنگام در مورد قیمت کالاها و آب و هوا و همچنین از سهولت در نقل و انتقال پول بهره مند شده اند. اثر بخشی دولت ها، در نتیجه توانایی های آن ها برای ارائه خدمات بر خط شهروند محور و مشارکت شهروندان در نحوه حکومت افزایش یافته است. فناوری اطلاعات و ارتباطات به توانمندی ساز کلیدی کسب و کار و ایجاد اشتغال و رشد و بهره وری تبدیل شده است. به همین دلیل ICT پتانسیل قابل توجهی را برای حمایت از رشد فراگیر دارد.
این موضوع به طور گسترده اذعان شده است که بهره وری در تعیین رشد اقتصادی بسیار مهم است. تعدادی از مطالعات تجربی نشان می دهد که تفاوت ها در میزان رشد بهره وری برای تغییرات رشد در داخل کشورها حتی بیشتر از سرمایه یا تجمع نیروی کار است. پژوهش مجمع جهانی اقتصاد در مورد رقابت نشان داده است که عوامل تعیین کننده بهره وری بسیار زیاد و پیچیده است.شواهد تجربی نشان می دهد که در این میان استفاده از ICT راه اندازی کلید در نوآوری است.
فناوری اطلاعات و ارتباطات با بهبود دسترسی به خدمات پایه، افزایش اتصال و ایجاد فرصت های اشتغال به عنوان جهت نمایی از توسعه اجتماعی و تحول عمل می کند. به این ترتیب، ICT بر نحوه زندگی مردم و تعامل مردم با همدیگر و بر دولت تاثیر می گذارد. به این دلایل سنجش میزان استفاده از ICT و درک عوامل تعیین کننده پذیرش آن هدف بسیاری از تحقیقات از اوایل سال ۲۰۰۰ بوده است. در سال ۲۰۰۱ مجمع جهانی اقتصاد، به همراه گزارش فناوری اطلاعات جهان، شاخص های آمادگی شبکه ای را نیز راه اندازی کرد. این موضوع یکی از اولین تلاش ها برای ایجاد حس مفهومی از واقعیت پیچیده ICT را نشان داد که عوامل مشترکی که کشورها را برای استفاده موثر از فناوری قادر می ساخت، شناسایی می کرد. چارچوب آمادگی شبکه ای، در نظر گرفته شده تا سیاست گذاران را در مورد عواملی که نیاز بود آنها برای تاثیر نفوذ کامل ICT در راهبرد های رشد خود مدنظر قرار دهند، راهنمایی کند(سازمان فناوری اطلاعات ایران، ۱۳۹۴).
چارجوب آمادگی شبکه ای بر ۶ اصل استوار است:
۱- کیفیت بالای محیط تنظیم مقررات کسب و کار به منظور تاثیر نفوذ کامل ICT و تولید اثر، بسیار مهم است.
۲- به طور مشابه، آمادگی ICT که توسط مقرون به صرفگی ICT، مهارت ها و زیر ساخت سنجش می شود، پیش شرطی برای ایجاد اثر است.
۳- تاثیر نفوذ کامل ICT، نیاز به تلاش گسترده جامعه دارد. تمامی ذینفعان از جمله دولت، بخش کسب و کار و کل جامعه نقشی مهم دارند.
۴- استفاده از ICT، نباید به خودی خود هدف نهایی باشد، اثر واقعی که ICT در اقتصاد و جامعه دارد، همان چیزی است که در نهایت مهم است.
۵- مجموعه ای از پیش ران ها همچون محیط، برای ایجاد اثر بیشتر تعامل، همکاری کرده و یکدیگر را تقویت می کنند.
۶- در نهایت، چارچوب آمادگی شبکه ای باید راهنمای سیاست گذاری روشن باشد.

چارچوب آمادگی شبکه ایشکل۳: چارچوب آمادگی شبکه ای

در جدول زیر وضعیت ایران در شاخص آمادگی شبکه ای نشان داده شده است. همان گونه ملاحظه می شود، ایران از نظر رتبه کلی آمادگی شبکه ای در جایگاه ۹۶ جهانی(در سال۲۰۱۵) قرار دارد، که نشان دهنده وضعیت نامناسب کشور در این شاخص است. از این رو آمادگی شبکه ای نیز به عنوان یکی از اصول بنیادین توسعه اقتصادی بایستی  مد نظر سیاست گذاران اقتصادی قرار بگیرد.

جدول۴: شاخص و زیر شاخص آمادگی شبکه ای ایران

شاخص آمادگی شبکه ای ۲۰۱۵ رتبه(در میان ۱۴۳ کشور) مقدار(۱-۷)
۹۶ ۳.۶
الف- زیر شاخص محیطی ۹۳ ۳.۷
رکن ۱:محیط سیاسی و تنظیم مقررات ۱۰۰ ۳.۴
رکن۲:محیط کسب و کار و نوآوری ۸۶ ۴.۱
ب- زیر شاخص آمادگی ۸۶ ۴.۵
رکن۳: زیر ساخت ۹۷ ۳
رکن۴: مقرون به صرفگی ۴۸ ۵.۸
رکن ۵: مهارت ها ۸۵ ۴.۷
پ- زیر شاخص استفاده ۱۰۸ ۳.۱
رکن۶: استفاده فردی ۱۰۰ ۲.۹
رکن۷: استفاده کسب و کارها ۱۲۹ ۳
رکن ۸: استفاده دولت ۱۰۹ ۳.۴
ت- زیر شاخص اثر ۱۱۶ ۳
رکن۹: اثرات اقتصادی ۱۱۰ ۲.۷
رکن۱۰: اثرات اجتماعی ۱۱۵ ۳.۲

 

منابع
۱. سازمان فناوری اطلاعات ایران(۱۳۹۴)، گزارش فناوری اطلاعات جهان سال ۲۰۱۵. فناوریه ای اطلاعات و ارتباطات برای رشد فراگیر. دانشگاه تربیت مدرس، مرکز نشر آثار علمی.

۲. World economic forum (2015).World information technology report.

۳. http://gemconsortium.org/report

۴. https://www.weforum.org/agenda/2015/08/6-trends-shaping-iran-tech-sector/

۵. Industrial research institute(2016). Global R&D funding forecast

۶. Eric, R. (2011). The Lean Startup. New York: Crown Business.

۷. OECD. (2015). Young SMEs, growth and job creation. http://dx.doi.org/10.1787/5jz417hj6hg6-en.

4 دیدگاه ها

  1. با عرض سلام و خدا قوت خدمت شما عزیزان و تیم ناظر اقتصادی
    باید عرض کنم بنده بعنوان مدیر عامل یک شرکت دانش بنیان داخلی که دغدغه های فروانی در رابطه با محیط کسب و کار دارم از مطالب این سایت و بویژه چنین گزارشات و مطالب ارزشمندی که بصورت تحلیلی و فنی ارائه می شود نهایت استفاده را می نمایم.
    واقعا می بایست قدر دان زحماتتان بود

    انشاالله در ادامه ی مسیر نیز سیر صعودی خود را پی بگیرید.

    یا حق

    • سلام و ممنون از لطف تان.
      ان شاءالله گزارشات بیشتری در رابطه با محیط کسب و کار در سایت منتشر می شود.
      اگر شما هم مطلبی در این زمینه بر اساس تجربیات ارزشمندتان دارید خوشحال می شویم در سایت ناظر منتشر نماییم.
      موفق باشید

  2. ضمن سلام و احترام، بنده از خوانندگان پروپاقرص و دائمی مطالب و مقالات و تحلیلهای ناظر اقتصاد هستم. سایت بسیار خوب و مفید و آموزنده ای است از مدیریت محترم سایت، و گروه ناظر اقتصاد پاسگزاری می نمایم و دست مریزاد می گویم و برای همگی آرزوی توفیق و بهروزی دارم.

نظر بدهید