مروری بر جایگاه صنعت خودروسازی در اقتصاد ژاپن

0
253

ناظراقتصاد: صنعت خودروسازی همواره صنعتی بوده است که به شدت بر نظام‌های اجتماعی اقتصادی جوامع تاثیرگذار بوده است و از آنها تاثیر پذیرفته است(Wells & Nieuwenhuis, 2012). یکی از مهمترین خصایص این صنعت که به سرعت به صنایع دیگر هم نفوذ پیدا کرد شکل گیری سیستم‌های تولید انبوه و مقیاس بالا در خودروسازی بوده است. در اواخر قرن ۲۰ به نظر می‌رسید که صنعت خودروسازی به درجه‌ای از بلوغ رسیده است که دیگر نمی‌توان شاهد نوآوری‌های مهم و برافکن در این صنعت باشیم. اما نگرانی‌های محیط زیستی و آلایندگی غیر قابل قبول خودروهای با سوخت فسیلی، بحث‌های مرتبط با انرژی‌های پاک و تجدید پذیر و نیز پیشرفت‌های گسترده در صنعت فناوری اطلاعات و ارتباطات بار دیگر نوآوری در صنعت خودروسازی را به مسئله روز تبدیل کرده است. هرچند صنعت خودروسازی به عنوان یک کسب و کار بلوغ یافته وارد قرن ۲۱ شده است و شاید اصول آن، با آنچه که در اوایل قرن بیستم بود، تفاوت چندانی نکرده باشد اما نمیتوان آینده با ثباتی را برای این صنعت پیش بینی کرد.
صنعت خودرو هم به جهت ابعاد و خصلتش، صنعتی است فراملی. فراملی به این مفهوم که ورودی و خروجی این صنعت نمی‌تواند تنها در محدوده مرزهای ملی باقی بماند. گستردگی، گردش مالی، ارزش افزوده و تاثیر آن در مسایل سیاسی، اقتصادی و اجتماعی به حدی است که هیچ یک از جوامع از تاثیرات آن برکنار نمانده‌اند. صنعت خودروسازی به دلیل پیچیدگی فنی و استفاده گسترده از صنایع دیگر در ساخت قطعات و لوازم و استفاده از مواد متنوع فلزی و غیرفلزی، گستره وسیعی از صنایع را با خود همراه کرده، به‌طوری که حدود ۶۰ صنعت گوناگون مستقیم یا غیر مستقیم با خودروسازی در ارتباط هستند. در ساخت خودرو مجموعه‌ای از فناوری‌های فلزی، پلاستیک، شیمیایی، چوب، پارچه، عایق، شیشه، الکترونیکی، متالوژی، طراحی و… دخالت دارند. از ویژگی های حائز اهمیت صنعت خودرو ایجاد ارزش افزوده بالا و ایجاد اشتغال قابل توجه است. براساس آمار انجمن جهانی خودروسازان به ازای تولید هر دستگاه خودرو، دو شغل ایجاد می شود که ۱۷ درصد آن اشتغال مستقیم(خودروسازی و قطعات) و ۸۳ درصد آن اشتغال غیر مستقیم (صنایع بالادستی و فعالیت‌های پایین دستی) است. به‌طوریکه حدود پنج درصد اشتغال صنعتی در جهان وابسته به این صنعت است. همچنین شمار افرادی که در کشورهای جهان به‌طور غیرمستقیم به این صنعت وابسته هستند بیش از ۵۰ میلیون نفر است(همان منبع)
این صنعت با چنین اُبهتی جایگاه ششمین صنعت دنیا از لحاظ اقتصادی را به خود اختصاص داده و به همین دلیل این صنعت سنگ محک خوبی برای ارزیابی موقعیت صنعتی کشورهاست. این صنعت بر اساس تولید با مقیاس بالا، سرمایه گذاری‌های عظیم خارجی، هزینه‌های ثابت، حاشیه سود پایین، نیروی کار به شدت اتحادیه‌ای شکل، رقابت شدید بر سر قیمت‌ها، تقاضای ناپایدار و شرکت‌های دارای یارانه‌های دولتی، تعریف می‌شود.
مطالعات صورت گرفته در زمینـه آینـده صنعت خودروسازی جهانی کـه در آستانه ورود به دومین قرن حیات خود می‌باشد، حاکی از آن است که بروز تحولات ساختاری در نقش خودروسازان سنتی، سبب ظهور خودروسازان صاحب برند خواهد شد. امروزه در صنعت خودروی جهانی، شرکت‌های غول‌پیکر صاحب برند، به شرکت‌های سه قطبی معروفند کـه در آسیا، اروپا و امریکا متمرکزند. موج گسترده ادغام‌های صورت گرفته توسـط خودروسازان و قطعه‌سازان سبب کاهش پیچیدگی سازمانی در شرکت‌های خودروساز قدرتمند امروزی شده است.
در ادامه گزارش به بررسی وضعیت کشور ژاپن، به عنوان یکی از کشورهای قدرتمند در تولید و صادرات خودرو پرداخته خواهد شد:

خودرو صنعتی ترکیبی و وابسته در ژاپن است
یک اتومبیل عموماً شامل ۲۰ تا ۳۰ هزار قسمت می باشد که حتی بزرگترین شرکت‌های خودرو سازی نیز نمی‌تواند همه این قسمت‌ها را به تنهایی تولید کند. از این رو اتومبیل سازان ژاپنی تولیدات خود را برون سپاری کرده و یا این که تولیدات نهایی را می‌خرند(مانند تایر، باتری‌ها، تهویه هوا و سیستم صوتی). از این رو بایستی گفت که صنعت خودروسازی صنعتی (به طور عام) ترکیبی است، چرا که وابسته به صنایع حمایتی است که تولید کننده مواد متنوع مورد نیاز تولیدکنندگان خودرو می‌باشند. روندها در صنعت خودرسازی ژاپن حکایت از این دارد که دو بخش تجهیزات و تحقیقات حوزه صنعت خودرو سهم قابل توجهی را از سرمایه گذاری‌ های انجام شده در بخش صنعت این کشور به خود اختصاص می‌دهد. نمودارهای (۱) و (۲) سهم هر بخش را نشان داده است(تجهیزات حمل و نقلی و صنعت خودرو دو حوزه مستقل در نظر گرفته شده است)

نمودار۱: سرمایه گذاری در تجهیزات عمده بخش های تولید

نمودار شماره(۲) نیز نشان دهنده سهم صنعت خودرو ژاپن از مخارج در تحقیق و توسعه این کشور برای صنایع اصلی می‌باشد(صنعت خودرو و صنایع تولیدی تجهیزات حمل و نقلی مجزا در نظر گرفته شده‌اند). همان گونه که مشخص است صنعت خودروسازی بیش از ۲۳ درصد مخارج تحقیق و توسعه(R & D) را به خود اختصاص داده است.

نمودار۲: سهم بخش خودرو در مخارج در تحقیق و توسعه در ژاپن

صنعت خودرو سازی یک صنعت مرکزی برای ژاپن است
صنعت خودروسازی یکی از بخش‌های مرکزی اقتصاد ژاپن تلقی می‌شود. در سال ۲۰۱۴ محموله اتومبیل بیش از ۱۷ درصد از کل ارزش محموله ای ژاپنی‌ها را در بر می‌گرفت. محموله‌های خودرویی(هر دو صادرات وخانگی؛ شامل موتور سیکلت؛ قطعات خودرو و …). از نظر ارزشی ۵۳.۳ تریلیون ین در سال ۲۰۱۴ بوده است که نسبت به دوره مشابه گذشته ۲.۶درصد افزایش داشته است.

نمودار۳: حمل و نقل بخش های عمده اقتصاد ژاپن از نظر ارزشی

از نظر ارزش، صادرات وسایل موتوری در مجموع ۱۵ تریلیون ین بوده است و از نظر واردات نیز این عدد ۲ تریلیون ین می‌باشد. در سال ۲۰۱۶ صادرات ناخالص ژاپن نسبت به سال قبل ۷.۴، و واردات آن نیز ۱۵.۸ درصد کاهش پیدا کرده است. از نظر ارزشی، صادرات خودرو با ۴.۹ درصد کاهش به ۱۵.۱ تریلیون ین رسیده است.

نمودار۴:سهم خودرو از صادرات کالاهای اصلی(۲۰۱۶)

تولید ۹.۲ میلیون وسیله نقلیه موتوری در ژاپن
در سال ۲۰۱۶ ژاپنی‌ ها حدود ۹.۲ میلیون دستگاه تولید داشته‌اند که نسبت به سال ۲۰۱۵ حدود ۰.۸ درصد کاهش نشان داده است. تولیدات خودرو حمل مسافر ۰.۶ درصد افزایش داشته و به ۷.۸۷ میلیون دستگاه رسیده است. در این دسته‌بندی، تولید خودرهای استاندارد و کوچک به ۵.۴ درصد و ۳.۵ درصد افزایش داشته‌اند و در سال ۲۰۱۶ به ۵.۰۰ میلیون دستگاه و ۱.۶۱ میلیون دستگاه رسیده اند. در حالی که تولیدات مینی کار(خودروهای کوچکتر از خودروهای شهری) با ۱۷.۴ درصد کاهش به ۱.۲۶ میلیون دستگاه رسیده است. در همین حال، تولید کامیون نسبت به سال ۲۰۱۵ با ۸.۳ درصد کاهش به ۱.۲۰ میلیون دستگاه رسیده و همچنین بخش اتوبوس با ۵.۹ درصد کاهش به ۱۳۰.۰۰۰ واحد رسیده است. نمودار زیر روند تولید خودرو در ژاپن را به نمایش گذاشته است.

نمودار۵: روند تولیدات وسایط نقلیه مختلف در ژاپن

چالش‌های صنعت خودروسازی

در ادامه برخی از چالش‌هایی را که صنعت خودروسازی در مقیاش جهانی با آنها دست و پنجه نرم می‌کند را مورد بررسی قرار خواهیم داد.
🔹جهانی سازی
ایجاد طرحی مشترک، کم هزینه، توجه به نیازها، ذائقه مشتری، جذاب و خارق‌العاده از اهداف خودروسازان می‌باشد اما شمار نمونه‌های موفق در بازار انبوه‌سازی از تعداد انگشتان دست تجاوز نمی‌کند. از موفقترین شرکت‌های فعال در این زمینه می‌توان به مرسدس، ب ام دیلیو و پورشه اشاره کرد که به جای مخالفت، مطابق درخواست مشتریان هر منطقه عمل می‌کنند ولی خودروسازان در تلاش برای اصلاح مفهوم جهانی کردن خودرو می‌باشند.
🔹 تمایز محصول
تولیدکنندگان برای افزایش سهم بازار باید محصولات متنوعی عرضه کنند که مستلزم بهره‌برداری مؤثر از تکنولوژی در جهت کاهش هزینه، بهبود کیفیت و تطبیق سریع برای فرایندهای تکنولوژیکی است.

🔹 ساخت محصول
پیدا کردن راه‌حلی برای کاهش زمان، هزینه ساخت، سود بیشتر و عکس‌العمل بهتر در برابر تحولات بازار ضروری به نظر می‌رسد.
🔹 بازسازی زنجیره فروش
۱- حصول اطمینان از برخورداری قطعات خریداری شده در سطح استاندارد جهانی و کاهش هزینه‌های ثابت در مورد اموال و نیروها. ۲- تفویض برخی از وظایف جاری خود در زمینه خرید، برنامه ریزی تولید و مدیریت نوآوری به دیگر تأمین‌کنندگان جهت کاهش هزینه‌های مربوط به اموال و هزینه‌های عملکرد.

🔹 بازاریابی و توزیع
رقابت بر سر مشتری و هزینه‌های مربوط به ایجاد تنوع در محصولات، بنگاه‌ها را بر آن داشته است که جهت دستیابی به ارزش‌ها آینده نگر باشند و به ارزش مشتری توجه کنند.

نقش دولت در صنعت خودرو
حاکمان هر نظامی ماهیتاً سه نقش اصلی؛ تنظیمی، شناختی و هنجاری را باید در آن نظام ایفا کنند. دولت‌ها از طریق کاهش مالیات یا تخفیف مالیاتی، اعمال تعرفه های گمرکی، پرداخت وام های ضروری و دیگر برنامه های تنظیمی، بخش‌های مختلف اقتصادی را پشتیبانی می‌کنند. پشتیبانی مالی و اعمال محدودیت‌های تعرفه‌ای در صنعت خودرو از معمول‌ترین رویکردهای ارتقا این صنعت در جهان است. می‌توان از طریق حمایت‌های ترجیحی از بخش‌هایی که فاقد سرمایه و حمایت‌های نهادهای بازارند، حمایت و پشتیبانی کرد تا توان رقابت با کشورهای دیگر را بدست آورند. برنامه‌هایی که بر اشاعه دانش مدیریت و مهارت‌های فنی، متمرکز است جهت تقویت نهادهای شناختی است و این امر توانایی صنایع داخلی را افزایش می دهد. سرمایه گذاری در بخش تحقیق و توسعه، برنامه‌های آموزشی، خدمات مشاوره ای، از برنامه‌هایی هستند که منجر به شناخت بیشتر از وضعیت صنایع برای ذینفعان آن، می شود. در نهایت، برنامه‌ها مربوط به بهبود دیدگاه جامعه نسبت به صنعت می‌تواند محیط هنجاری یک کشور را تحت تاثیر قرار دهد و بدین ترتیب انگیزه‌های افراد برای سرمایه گذاری در صنایع را افزایش دهد. کارشناسان اقتصادی مدعی‌اند که نهادهای هنجاری دشوارترین بخش محیط اقتصادی هستند که باید تغییر کنند تا موجب تحول و دگرگونی در صنعت شوند(زاهدی,۱۳۸۸).
از جمله مهم ترین عواملی که موجب گردیده تا صنعت خودروی ایران توان رقابت با شرکت‌های بین المللی را نداشته باشند عبارتند از:
پایین بودن سطح انتظارات مشتریان داخلی از یک سـو، مازاد تقاضای داخلی پاسخ داده نشده در سال‌های پس از انقـلاب و همچنـین سیاسـت‌هـای حمایتی دولـت از سـوی دیگر، سـبب شـده تا یک بازار انحصاری بـرای شـرکت‌هـای خودروساز داخلی از جمله ایران خودرو پدید آید و موجب در اختیارگیری کـل بـازار داخلی توسط آنان، برای خودروهای با کلاس قیمتی متوسط شـود. همچنـین تغییرات پارادایمی در صنعت خـودروی جهـانی کـه ریشـه در تحولات تکنولوژیک دارد نیز، خبر از ظهور ۵ فناوری عمده در این بخش را می دهـد که عبارتنـد از: خودروهــای درونســوز پیشــرفته بــا سیستم احتراق تزریقی الکترونیکی، خودروهای درونسوز پیشرفته با سوخت‌های جانشین که وابسته به نفت نباشد، خودر وهـای برقی، هیبریدی و پیل سوختی.

منابع

Japan Automobile Manufacturers Association, Inc. (2017).The Motor Industry of Japan. http://www.jama.or.jp/

Wells, P., & Nieuwenhuis, P. (2012). Transition failure: Understanding continuity in the automotive industry. Technological Forecasting and Social Change, 79(9), 1681-1692.

حمیدیان، ب.لازیمیان، تابان(۱۳۹۱). بررسی وضعیت صنعت خودرو در ایران و راه‌های افزایش صادرات. نخستین کنگره ملی توسعه خوشه صنعتی قطعات خودرو.

نظر بدهید