فروپاشی قیمت نفت در سال ۲۰۱۴-۲۰۱۶، و عوامل موثر بر آن

0
1432

ناظراقتصاد: فروپاشی قیمت نفت در سال ۲۰۱۴- ۲۰۱۶ یکی از بزرگترین افت قیمت رخ داده در تاریخ مدرن بود، کاهش قیمت نفت از رشد و بهره وری سریع در تولید نفت شیل ایالات متحده، کاهش اثر خطرات ژئوپلوتیک، عدم توانایی اوپک در تنظیم عرضه جهانی نفت و کاهش چشم انداز تقاضای جهانی ناشی می شد. منافع کوتاه مدت کاهش قیمت نفت به رشد جهانی توسط چند فاکتور ساکن مانده است که از جمله دلایل اصلی آن عبارت است از: پاسخ گویی پایین بازارهای کلیدی وارد کننده در کشورهای نوظهور، بازتعادل ادامه دار در اقتصاد چین، کاهش تاثیر انقباض شدید در سرمایه گذاری انرژی و افزایش سریع قدرت دلار ایالات متحده و تقدیر آن از رشد ایالات متحده. در بین کشورهای صادر کننده نفت، کشورهایی با نرخ ارز منعطف، اقتصاد متنوع تر و بافر مالی بزرگ نسبت به دیگر کشورها بهتر از سایرین به سر می برند. از سال ۲۰۱۴ بسیاری از کشورها از قیمت پایین نفت مزیت جویی کرده اند تا یارانه های پرداختی به بخش انرژی را کاهش دهند. برخی نیز اقدام به اصلاحات ساختاری گسترده کرده اند. رونق محدود بازیابی قابل توجه در قیمت نفت از سطح کنونی می تواند پیامدهای پایداری را برای رشد بالقوه صادر کنندگان نفت داشته باشد. در این گزارش به بررسی اجمالی کاهش قیمت نفت در طی چند سال اخیر، اثرات موثر بر آن و نیز تبعات آن بحث خواهیم نمود.
بین اواسط ۲۰۱۴ و اوایل سال ۲۰۱۶، اقتصاد جهانی با یکی از بزرگترین شوک‌های قیمت نفت در تاریخ مدرن مواجه شد. کاهش ۷۰ درصدی در این دوره، یکی از سه کاهش بزرگ پس از جنگ جهانی دوم و پایدارترین از زمان فروپاشی عرضه در سال ۱۹۸۶ است. کاهش (از طریق ترکیبی از عواملی چون افزایش تولید نفت شیل ایالات متحده، کاهش خطرات ژئوپلوتیک، انتقال سیاست های سازمان کشورهای صادر کننده نفت (اوپک) و تضعیف چشم انداز رشد جهانی) قیمت نفت را همراستا با سایر کالاهای صنعتی کرده و دوره طولانی مدت قیمت های بالای تاریخی که از سال ۲۰۰۳ شروع شده بود را به پایان رساند (شکل۱).

قیمت نفت

نمودار۱: شمایی از وضعیت قیمت و تعادل نفت در بازه ۲۰۱۱-۲۰۱۷

قیمت‌های بین المللی از اویل سال ۲۰۱۶ افزایش یافته است و در پایان سال ۲۰۱۷ تقریبا به ۶۰ دلار در ازای هر بشکه رسیده است که بخشی از آن به دلیل چشم انداز افزایش تقاضا و توافق کاهش توسط کشورهای عضو و غیر عضو اوپک می‌باشد. البته، قیمت نفت هنوز تا حدی بالاتر از میانگین قیمت آنها در بلند مدت است (۱۹۷۰-۲۰۱۷). افت قیمت نفت به دنبال یک رونق قیمت گسترده کالاها بود که در اوایل دهه ۲۰۰۰ آغاز شد و بیش از یک دهه ادامه داشت (رونق پس از تداوم قیمت نسبتاً پایین و پایدار طی دو دهه بود. به طور عمده با افزایش چشم انداز تقاضا از بازارهای در حال ظهور و اقتصادهای در حال توسعه به ویژه چین بود).
عوامل که باعث کاهش قیمت نفت می شوند توسط محققین مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. اما، نقش آنها همچنان مورد بحث گسترده بین محافل علمی و سیاست گذاری قرار دارد. علاوه بر این قیمت‌های پایین نفت منجر به افزایش فعالیت‌های جهانی که مورد انتظار بود نشده است. برای روش شدن این مسائل، تمرکز ویژه به سه سوال اصلی است:
عوامل اصلی کاهش قیمت نفت از اواسط ۲۰۱۴ تا اوایل سال ۲۰۱۶ چه بود؟
سقوط قیمت نفت اخیر چگونه بر اقتصاد جهانی تاثیر گذاشت؟
پاسخ سیاستی صادرکنندگان و وارد کنندگان نفت چیست؟

محرک اصلی کاهش قیمت نفت چیست؟

چندین توسعه کلیدی در بازار جهانی نفت قبل و بعد از جریان افت قیمت‌ها در اواسط سال ۲۰۱۴ اتفاق افتاد:
نقش رو به رشد صنعت نفت شل ایالات متحده به عنوان تولید کننده هزینه نهایی
تغییر سیاست اوپک
ارزیابی مجدد خطرات ژئوپلوتیکی
و کاهش چشم انداز رشد جهانی
هر چند که عوامل مربوط به طرف عرضه در سال ۲۰۱۴ دلیل اصلی کاهش ناگهانی قیمت‌ها بود، تضعیف چشم انداز تقاضا نیز سهم مهمی در این جریان داشت، به ویژه در سال ۲۰۱۵-۲۰۱۶، دلیل دوم می‌تواند تا حدودی توضیح دهد که چرا کاهش قیمت نفت نتوانسته است به افزایش پیش بینی شده برای فعالیت های جهانی منجر شود.

تولید نفت شیل ایالات متحده

افزایش تولید نفت شیل ایالت متحده یکی از دلایل اصلی اشباع عرضه جهانی نفت در دوره زمانی پیش از فرو پاشی قیمت در نیمه سال ۲۰۱۴ بود. با وجود این که نفت شیل ایالات متحده کمتر از ۶ درصد از تولید جهانی نفت را تشکیل می‌دهد، تقریباً نیمی از رشد تولید جهانی نفت را به خود اختصاص داده است. این گسترش سریع در ابتدا دست کم گرفته می شد، (به ویژه در برآوردهای آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) نفت ایالات متحده). همچنین مجموعه ای از اختلالات عرضه در خاور میانه تولید نفت جهانی را متوقف نمود. این اختلالات شامل درگیری در لیبی، تاثیر تحریم‌ها بر جمهوری اسلامی ایران و ترس از قطع برق در عراق بود. همزمان با از بین بردن برخی از این نگرانی-های ژئوپلوتیک در طول سال ۲۰۱۴، تولید نفت شیل به سرعت رشد کرده و به بیشترین میزان خود (۵ میلیون بشکه در روز) در اواخر سال ۲۰۱۴ رسید. در آن سال، دستاوردهای تولید نفت در ایالات متحده به تنهایی بیش از تقاضای جهانی نفت بود. تکنولوژی استخراج گاز و نفت طبیعی از زمان تشکیل شیل (شکاف هیدرولیکی و حفاری افقی) از چندین دهه قبل وجود داشته است، اما کاربرد آن در اواخر سال ۲۰۰۰ که قیمت نفت در نقطه اوج خود بود گسترش یافت، چنین پاسخی به عرضه در گذشته نیز مشاهده شده است، به ویژه در اولیل دهه ۱۹۸۰، قیمت‌های بالا منجر به گسترش مشابهی از استخراج نفت از آلاسکا، مکزیک و دریای شمال شد که موجب فروپاشی عرضه و نیز قیمت در سال ۱۹۸۶ شد. با این وجود، در طول روند نزولی قیمت نفت، تکنولوژی شیل، انعطاف پذیر و انعطاف پذیر تر شد Bjrnland, Nordvik, 2017) Rohrer and) و تولید نفت از چاه‌های نفت شیل ایالات متحده در طول فروپاشی قیمت ها ادامه یافت. تاب آوری صنعت نفتی شیل در مقابل کاهش قیمت نفت به دلیل بازدهی سریع و بهره وری بود که پس از اواسط ۲۰۱۴ به طور فزاینده‌ای آشکار شد. هزینه تولید به طور قابل توجهی کاهش یافت، به طوری که از زمان شروع سقوط قیمت نفت شاهد ۲۵ درصد کاهش بود، که منعکس کننده طراحی چاه‌های پیشرفته، حفاری کوتاه مدت تر و نرخ تولید اولیه بالاتر است (Curtis 2015). به طور کلی، افزایش بهره‌وری و نوآوری تکنولوژیک به ارتقای خروجی چاه‌ها (دو چاه Eagle Ford و Bakken basins) تا سه برابر کمک کرد. اثر ترکیبی هزینه‌های پایین تولیدی و افزایش بهره وری منجر به کاهش میانگین هزینه‌های صنعت نفت شیل از ۷۰ دلار برای هر بشکه در سال ۲۰۱۲ به زیر ۵۰ دلار در سال های ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷ گردید. تاب آوری همچنین نشان دهنده کاهش هزینه‌های ورودی (به ویژه هزینه نیروی کار و تجهیزات اجاره‌ای) و همچنین توانایی تولیدکنندگان شیل برای محافظت از کل تولید خود است، چرا که دامنه چرخه نفت شیل بیشتر از چند سال نیست (برخلاف دامنه نفت متعارف که چند دهه می‌باشد. صنعت نفت شیل ایالات متحده احتمالاً در سال¬های پیش رو تعیین کننده نهایی قیمت باقی خواهد ماند و به همین دلیل قیمت جهانی نفت را متوقف خواهد نمود (IEA 2017). حتی اگر قیمت نفت ۳۰ دلار به ازای هر بشکه باشد، حدود ۵۰ درصد از ذخایر فنی شیل ایالات متحده قابل بازیافت است که از لحاظ اقتصادی توجیه پذیر می باشد. ذخایر نفت شیل ایالات متحده حدود ۸۰ میلیارد بشکه می باشد (EIA 2015; BP 2017)
پیشرفت‌های تکنولوژیکی ایالات متحده می‌تواند موجب تحریک تولید سریع در سایر مناطق نیز بشود. ذخایر شیل در روسیه نزدیک به ۷۵ میلیون بشکه می‌باشد، چین و آرژانتین با ۳۲ و ۲۷ میلیون بشکه در جایگاه بعدی قرار دارند. به این ترتیب، اگر چه ذخایر نفتی شیل سهم نسبتاً کوچکی از ذخایر جهانی( حدود ۱۰ درصد) را دارا است، اما انعطاف پذیری زیاد در تولید به این معنی است که نفت شیل تاثیر عمده ای بر قیمت‌ها خواهد داشت.

قیمت نفت

نمودار۲: شمایی از فعالیت نفتی شیل

نقش شرایط تقاضا
تغییر شرایط تقاضا برای نفت، از جمله جنبش های کوتاه مدت ایجاد شده در انتظارات بازار، نقش مهمی در نوسانی شدن قیمت نفت ایفا می کند (۲۰۱۴; Alquist and Coibion ,2016 Jacks and Stürmer, ). این امر به ویژه در سال‌های رونق ۲۰۰۳-۲۰۰۸ قابل مشاهده بود، که در آن زمان یک بازارزیابی مثبت از چشم انداز تقاضا از کشورهای نوظهور و در حال توسعه منجر به دوبرابر شدن تقریبی قیمت نفت گردید. این روند پس از بحران مالی جهانی به حالت تعلیق درآمد، چرا که چشم انداز بلند مدت اقتصادهای پیشرفته و بعدها کشورهای نوظهور و در حال توسعه شروع به کاهش نمود. شواهد این کاهش قیمت‌ها در سال ۲۰۱۱ بیشتر خودنمایی نمود، زیرا تولید صنعتی جهان، تجارت کالاها، حمل و نقل کالا و قیمت عمده کالاهای صنعتی همگی رو به کاهش گذاشتند. چشم انداز رشد اقتصادی برای کشورهای نوظهور و در حال توسعه تضعیف شده و منجر به ادامه افت در انتظارات مصرف نفت برای این اقتصادها گردید. نگرانی در مورد چشم انداز رشد جهانی در طول سال ۲۰۱۵ و اوایل سال ۲۰۱۶ در چین، عمده کشورهای در حال توسعه صادر کننده و ایالات متحده به طور همزمان کاهش یافت. در ژوئن سال ۲۰۱۶ قیمت نفت به پایین ترین نرخ خود در ۱۵ سال اخیر (۳۱ دلار به ازای هر بشکه) رسید.

نقش سیاست‌های اوپک

علی رغم رشد نفت شیل، قیمت در طول دوره ۲۰۱۱-۲۰۱۴ بالا باقی ماند، دلیل اصلی این اتفاق بروز اختلالات عرضه و افزایش نگرانی‌های ژئوپولیتیکی مرتبط با برخی از تولید کنندگان کلیدی و همچنین انتظار این که اعضای اوپک به تنظیم تولید برای تعدیل قیمت‌ها ادامه دهند بود. به دنبال شروع فروپاشی قیمت‌ها در اواسط سال ۲۰۱۴، اوپک تصمیم گرفت تا تولید خود را( همان طوری که در گذشته نیز این کار را به منظور ارتقای قیمت انجام داده بود) کاهش دهد، و در ماه نوامبر ۲۰۱۴ اعلام کرد که هدف اوپک حفظ سهم بازار خود است. این تصمیم که استراتژی اوپک را در سال‌های ۲۰۱۵ . ۲۰۱۶ نشان می‌داد، به دنبال کاهش شدید و ادامه دار قیمت نفت دنبال شد. به دنبال افزایش فشار مالی و با توجه به انطاف پذیری نفت شیل، تعدادی از اعضای اوپک و ۱۰ کشور غیر عضو به رهبری روسیه، در مورد کاهش تولید برای مقابله با سقوط قیمت ها ادامه دهند. توافق اولیه شش ماهه در ماه ژوئه ۲۰۱۷ اجرایی شد. با این حال، قیمت‌های واقعی و انتظاری به دنبال اعلام سیاست‌ها افزایش نیافت، که نشان دهنده کاهش توانایی اوپک در تاثیر گذای بر شرایط بازار، و متقابلا ظهور شیل ایالات متحده به عنوان تعیین کننده نهایی قیمت نفت می باشد.
استراتژی حفظ سهم تولید در بازار که اعضای اوپک آنرا پیگیری می کنند، به دلیل انتظار بر کاهش قیمت های نفت بر سود آوری تولید نفت خام غیرمتعارف امریکا و کاهش سهم انها در بازار است. اما با وجود کاهش تعداد دکل های نفتی امریکا میزان تولید از شیل‌های نفتی کاهش نیافته است.
به نظر می رسد که اوپک نه فقط به خاطر افزایش تولید نفت خام های غیر متعارف در امریکا بلکه به علت تعمیق شکاف بین اعضای خود در حال از دست دادن نفوذ در بازارهای نفت است هرچند عربستان سعودی به عنوان بزرگ ترین تولیدکننده نفت خام همواره شعار سیاست زدایی از بازارهای نفت را می دهد و اقدامات خود را با تحولات اقتصادی توجیه می کند اما واقعیت اینست که هرازگاهی شرایط حاکم بر بازارهای نفت با اهداف سیاسی و ژئوپلیتیکی کشورها همسو می شود و محرک اصلی اقدامات آنها نه تحولات عوامل بنیادین و غیربنیادین بازارهای نفت بلکه انگیزه های سیاسی و اهداف ژئوپلیتیکی آنهاست.

نظر بدهید