نقش سرریز تکنولوژی‌‌ های نظامی – دفاعی در تولیدات صنعتی غیرنظامی

0
1044

ناظراقتصاد: سرریزهای(spillovers) ناشی از توسعه صنایع دفاعی و نظامی تاثیر قابل توجهی بر تکنولوژی‌های غیرنظامی و تولیدات صنعتی داشته است. هدف از گزارش حاضر بررسی نقش سرریز تکنولوژی‌‌ های نظامی در تولیدات صنعتی(غیرنظامی) است. در این نوشتار بر واکاوی وسعت سرریزهای دوطرفه نظامی-غیرنظامی که حاصل تکنولوژی هایی است که کاربرد دوگانه دارند نیز توجه نموده‌ایم، چرا که تکنولوژی، شامل انتقال فناوری‌های غیرنظامی به کاربردهای نظامی یا(فناوری‌های دو منظوره) و همچنین تبدیل تکنولوژی‌های نظامی به کاربردهای غیرنظامی نیز می شود.
مطالعات نشان می‌دهد که توسعه صنایع دفاعی-نظامی کشورها در دهه‌های گذشته تولیدات قابل توجهی را در قالب سرریز تکنولوژی برای صنایع غیرنظامی حاصل کرده است. همچنین یافته‌های تحقیقات مختلف نشان می‌دهد که در مقایسه با سرریزهای داخلی، عناصر بین المللی تأثیر قابل توجه تری را بر این فرایند داشته‌اند، به این دلیل که غالب تکنولوژی‌های با کاربرد دوگانه در خارج از کشور مبدأ مورد استفاده قرار گرفته است. عواملی نظیر سرمایه‌ گذاری در تحقیق و توسعه(R&D)، همکاری با مؤسسات تحقیقاتی، و تسهیل دانش گسترده فناورانه نظامی در کاربردهای غیر نظامی مهم‌ترین عوامل مؤثر بر انتشار تکنولوژی‌‌ های نظامی می‌باشند. برخی از تحقیقات نیز حکایت از آن دارند که تمرکز بر تولیدات غیرنظامی پتانسیل افزایش سرریز را ارتقا بخشیده و در مقابل تمرکز شدید بر تولیدات نظامی موجب کاهش سرریز بین بخشی می شود. در جدول شماره(۱) تخصیص بودجه دولتی برای تحقیق و توسعه به عنوان درصدی از تولید ناخالص داخلی طبق آخرین داده های در دسترس برای برخی از کشورها به نشان داده شده است:

جدول۱:هم بودجه دولتی برای تحقیق و توسعه به عنوان درصدی از تولید ناخالص داخلی

ردیف کشور نظامی غیرنظامی
۱ مکزیک ۰.۰۰ ۰.۲۱
۲ یونان ۰.۰۰ ۰.۲۹
۳ لهستان ۰.۰۰ ۰.۲۹
۴ جمهوری اسلواکی ۰.۰۱ ۰.۲۹
۵ لوگزامبورگ ۰۳۴
۶ مجارستان ۰.۰۰ ۰.۳۷
۷ ایرلند ۰.۰۰ ۰.۴۸
۸ نیوزلند ۰.۰۰ ۰.۵۱
۹ استرلیا ۰.۰۴ ۰.۵۲
۱۰ کانادا ۰.۵۵ ۰.۰۲
۱۱ بلژیک ۰.۶۰ ۰.۰۰
۱۲ ایتالیا ۰.۶۱ ۰.۰۱
۱۳ اتریش ۰.۶۶ ۰.۰۰
۱۴ نروژ ۰.۶۶ ۰.۰۴
۱۵ ژاپن ۰.۶۶ ۰.۰۴
۱۶ دانمارک ۰.۷۱ ۰.۰۰
۱۷ روسیه ۰.۳۷ ۰.۳۴
۱۸ پرتغال ۰.۷۱ ۰.۰۰
۱۹ بریتانیا ۰.۵۰ ۰.۲۲
۲۰ هلند ۰.۰۲ ۰.۷۲
۲۱ سوئیس ۰.۰۰ ۰.۷۲
۲۲ آلمان ۰.۰۵ ۰.۷۲
۲۳ اسپانیا ۰.۱۴ ۰.۷۰
۲۴ کره ۰.۱۴ ۰.۷۲
۲۵ سوئد ۰.۱۵ ۰.۷۲
۲۶ فنلاند ۰.۲۱ ۰.۷۲
۲۷ ایالات متحده ۰.۰۳ ۰.۹۷
۲۸ ایسلند ۰.۰۰ ۱.۴۴

 

شکاف تکنولوژیکی نظامی در اواسط ۱۹۶۰ کاملا مشهور بود، زمانی که ایالات متحده یک سوم بودجه نظامی بسیار بزرگ خود را در مقایسه با اتحاد یه اروپا که حدود یک چهارم بودجه (کوچکتر) خود را صرف تحقیق و توسعه می نمود. این فاصله در سال‌‌های اخیر با افزایش بودجه نظامی ایالات متحده توسط بوش بیشتر شد، هزینه ایالات متحده برای تحقیق و توسعه نظامی در سال ۲۰۰۵ به ۷۵ میلیارد دلار رسید که ۷۵ درصد بیشتر از بودجه نظامی این کشور در سال ۲۰۰۰ بود.

 🔵عملکرد اقتصاد کلان و سر ریز نظامی

لازم به ذکر است که تحقق و توسعه نظامی اغلب با هدف تحقق اهداف دفاعی و نظامی انجام می شود و نه برای بهبود عملکرد اقتصادی کشورها، از این رو اگر تحقیق و توسعه نظامی هیچ تاثیری بر عملکرد اقتصادی نداشته باشد نباید جای شگفتی وجود داشته باشد. با این وجود، مزایای اقتصادی به طور معمول برای توجیه نگهداری یا کاهش تحقیق و توسعه نطامی به کار رفته است.
با وجود پیچیدگی بی ارتباطی بین تحقی و توسعه نظامی و اقتصاد، تجزیه و تحلیل تجربی نشان دهنده برخی فرضیات می باشد که تحقیقات نظامی اقتصاد را به واسطه اسپین آف(انتقال تکنولوژی به بخش تجاری)، و اثرات جانبی مثبت، بهبود بهره وری صنعتی و رقابت پذیری ملی تحت تاثیر قرار می‌‌دهد. اخیرا به رسمیت شناختن تغییر در تعاملات تکنولوژیکی نطامی و غیر نظامی منجر به تغییر در تمرکز بر روی اپسن این(spin-in) از بخش غیر نطامی به بخش نظامی شده است که به نظر می رسد اساس روند فرایند تحقیق و توسعه نظامی و تاثیر مستقیم و غیرمستقیم آن بر عملکرد اقتصادی را تغییر خواهد داد.

🔵اسپین آف(spin-off)

ناتانسون(۱۹۶۹) در رابطه با رویکرد اول و مساله اسپین آف لیست گسترده‌‌ای از محصولات تجاری جدید را که از قراردادهای نظامی تحقیق و توسعه حاصل شده بود تولید کرد. او نشان داد که نظامی سازی به طور قابل توجهی خطر اصلی سرمایه داری را از بین می برد(توسعه فرایندهای جدید تولیدی و همچنین محصولات جدید). او همچنین بیان نمود که بسیاری از شرکت‌‌های بزرگ بقای پس از جنگ خود را مدیون جنگ سرد هستند چون در آن زمان کاملا در دام بخش نظامی گیر کرده بودند.
استرومبرگ(۱۹۷۷) ادعا می کند که قراردادهای تحقیق و توسعه نظامی بخشی از مشکل نوآوری را تحت نظر شرکت-های سازمانی حل می‌‌کند. محصولات جدید به عنوان قسمتی از خروجی هزینه‌‌های انجام شده در تحقیق و توسعه نظامی سر برمی‌‌آوردند. به عبارت دیگر تحقیق و توسعه نظامی یک بازار بزرگ برای سرمایه گذاری بوده و قابلیت گسترش در یک اقتصاد نیمه بازاری را دارا است. نوآوری های تکنولوژیک ارتقا یافته توسط دولت برای اهداف نطامی در همه کشورهای توسعه یافته نهادینه شده است، به این معنا که تحقیق و توسعه نظامی که ارتباطی با ساز و کار بازار نداشتند و نقش قابل توجهی در توسعه اقتصاد غیرنظامی ایجاد کرده است.
بوزن و سن(۱۹۸۹) استدلال می کنند که هزینه تحقیق و توسعه نظامی، حمایت اولیه برای بخش‌‌های جدید صنعتی فراهم آورد و به پیشبرد صنایع برای سال‌‌ها ودهه‌‌ها منجر شد، حمل و نقل هوایی، ماهواره‌‌های فضایی و انرژی هسته ای و کاربردهای غیرنظامی آن، ترانزیستور، رادار، مواد کامپوزیتی، پلی‌‌ایتلین، آنتی بیوتیک‌‌ها، رایانه‌‌ها، اینترنت و غیر نمونه‌‌هایی واضح از تکنولوژی سر ریز شده بخش نظامی در بخش غیرنظامی است. به عبارتی دیگر مثال‌های مذکور حکایت از وجود اداعاهای زیادی مبنی بر نفع جویی بخش غیرنظامی از اسپین آف‌‌ها یا شرکت‌‌های زایشی بخش نظامی دارد. برخلاف تکنولوژی‌‌های اولیه که بیشتر بر روی پیشرفت تسلیحاتی تمرکز داشت، امروزه بسیاری از تکنولوژی‌‌های اصلی تسلیحاتی نبوده ، و از این تکنولوژی‌‌ها در جمع آوری و گسترش اطلاعات و ارتباطات و نیز افزایش سرعت نقل و انتقال نیروها استفاده می‌‌شود. بنابراین، تسری تکنولوژی‌‌های نظامی به حیات روزمره مردم عادی تسهیل گردیده است. اختراع اینترنت توسط پتنتاگون، یکی از مهم‌‌ترین اختراعات در حوزه تکنولوژی‌‌های ارتباطی است که امروزه کاربرد غیرنظامی بسیاری دارد. تاریخ اینترنت با توسعه کامپیوترهای الکترونیکی در دهه ۱۹۵۰ میلادی شروع گردید.. در واقع اختراع اینرنت، از جمله کاتالیست ایجاد جهان یکپارچه و دهکده جهانی بود که توسط وزارت دفاع آمریکا (پنتاگون) بنیان گذاشته شد.

🔵 پتنت دفاعی

فعالیت‌‌های ثبت پتنت در صنایع دفاعی بسیاری از کشورها مبتنی بر سرریزهای دفاعی-غیرنظامی است. برای مثال در کشور نروژ طی ۴۱ سال اخیر، شرکت‌‌های صنعتی اعلام کرده‌‌اند که پتنت‌‌های زیادی در زمینه‌های تکنولوژیک متنوعی ثبت نموده‌‌اند. شکل شماره(۱)توزیع تثبت اختراع(برای ۱۳۹ شرکت نروژی) در بخش صنایع دفاعی را نشان می‌‌دهد:

تکنولوژی‌‌های نظامی

شکل۱:توزیع تثبت اختراع(برای ۱۳۹ شرکت نروژی) از صنایع دفاعی(افقی: سال ثبت اختراع؛ عمودی:درصد کل پتنت ها)

شکل بالا نشان می‌‌‌دهد که فعالیت‌‌‌های ثبت اختراع تکنولوژی‌‌ های نظامی در سال‌‌‌ها و دوره های مختلف هیچ گونه گرایش معناداری ندارد. با این وجود، متوسط تعداد پتنت‌های ثبت شده در هر سال ۴ مورد در سال می‌‌‌باشد.
جدول شماره(۲) نیز نشان دهنده توزیع پتنت‌‌‌ها در بخش‌‌‌های مختلف تکنولوژی نظامی(کشور نروژ) می باشد. چنانچه ملاحظه می‌شود پتنت‌‌‌های مربوط به تولید مهمات دفاعی و نظامی جایگاه نخست را با ۳۸ درصد کل پتنت‌‌‌ها می‌‌‌باشد که با توجه به ذات فعالیت‌‌‌های نظامی شگفت آور نیست که نسبت به دومین طبقه(موتور، پمپ و توربین)با ۳۰ درصد اختلاف در راس قرار بگیرد.

جدول ۲:توزیع پتنت‌‌‌ها در بخش‌‌‌های مختلف تکنولوژی نظامی

ردیف نوع صنعت درصد
۱          مهمات دفاعی و نظامی ۳۸
۲          موتور، پمپ و توربین ۸
۳          ابزار اندازه گیری ۸
۴          مهندسی عمران ۷
۵          عناصر مکانیکی ۷
۶          ابزار ماشینی ۶
۷          ارتباط از راه دور ۵
۸          حمل و نقل ۴
۹          فیزیک نور ۲
۱۰     تکنولوژی کامپیوتری ۲
۱۱     ارتباطات دیجیتال ۲
۱۲     فرایند حرارتی ۲
۱۳     مدیریت ۲
۱۴     مواد و متالوژی ۲
۱۵     نیمه هادی ها ۱
۱۶      بازی ۱
۱۷     شیمی پایه ۱
۱۸     شیمی غذا ۱
۱۹     انرژی، ماشین آلات الکترونیکی ۱

 

🔵 اسپین این(Spin-in)

فن‌‌‌‌آوری‌‌‌‌های تجاری توسعه یافته در پروژه‌‌‌‌های مدنی در حال حاضر در به درون بخش نظامی چرخش یافته است و رشد سریع تکنولوژی‌‌‌‌های تجاری غیرنظامی در حال حاضر بخش مدنی را رهبر فناوری در تمام مناطق-هر چند به صورت گوشه ای(نیچ)- کرده است. در نتیجه، تولیدکنندگان تجهیزات نظامی به طور فزاینده به تکنولوژی‌‌ های نظامی که امکان استفاده در امور نظامی دارند روی آورده‌‌‌‌اند. با این اوصاف امروزه بایستی گفت که مرز بین تکنولوژی‌های نظامی و غیرنظامی کمتر آشکار است. تحقیق و توسعه تجاری و انتقال تکنولوژی مرتبط از بخش غیرنظامی در حال حاضر یکی از نیروهای اصلی در توسعه سیستم‌‌‌‌های دفاعی است و همچنان به تحول صنایع دفاعی-به ویژه در زمینه بازار الکترونیک دفاعی- ادامه خواهد داد.
به عنوان نتیجه گیری بایستی گفت که هم سهم و نتایج مستقیم تحقیقات نظامی و هم هر یک از برنامه‌‌‌‌های کابردی غیرنظامی آن، نسبت به سرمایه‌‌‌‌گذاری انجام شده برای دستیابی به آنها ناچیز است. برخی حتی ادعا می‌‌‌‌کنند که تحقیق و توسعه نظامی نوآوری‌های تکنولوژیکی غیرنظامی را به وجود نمی آورد(spin- in)؛ سرمایه گذاری در تحقیق و توسعه نظامی، تاثیر منفی بر بخش غیر نظامی دارد؛ نتایج تحقیقات نظامی به دلیل ملاحظات امنیتی در بخش عمومی به صورت محدود ارائه می‌‌‌‌شود؛ علاوه بر این، تلاش برای متمرکز کردن تلاش برای تجاری سازی تکنولوژی‌‌ های نظامی با کاربردهای غیر نظامی(به دلیل رو در رویی با عدم قطعیت ذاتی) دشوار است.

 

منابع

Schmid, J. (2017). The Diffusion of Military Technology. Defence and Peace Economics, 1-19.‏

Dunne, J. P., & Braddon, D. (2008). Economic impact of military R&D. Brussels: Flemish Peace Institute.

Cheung, T. M. (2016). Innovation in China’s Defense Technology Base: Foreign Technology and Military Capabilities. Journal of Strategic Studies, 39(5-6), 728-761.‏ ‏

نظر بدهید