وضعیت اشتغال در بخش معدن ایران

0
559

ناظر اقتصاد : یکی از مهم‌ترین مسائلی که کشورهای جهان با آن مجادله می‌کنند بیکاری و سطح اشتغال پایین در جامعه است. بیکاری نه‌تنها اثرات اجتماعی خاص خود را دارد، بلکه موجب تضعیف اقتصادی کشورها نیز می‌شود. چرا که حجمی از نهاده‌های تولید یک کشور بدون استفاده باقی می‌ماند. افزایش سطح مبادلات بین‌المللی باعث شده است کشورها در برخی زمینه‌های اقتصادی مزیت نسبی کسب کنند. این امر موجب افزایش سطح اشتغال در جوامع شده است(ایمیدرو، ۱۳۹۶).
بررسی آمارهای موجود نشان می‌دهد که تاکنون ۸۸۴۰ معدن در کشور کشف‌شده که ۵۸۷۳ تعداد از آن‌ها فعال و ۲۵۴۶ تعداد از آن‌ها غیرفعال و ۴۲۱ معدن نیز در حال تجهیز است. ۷۴ درصد از معادن کشور را مصالح ساختمانی و سنگ‌های تزیینی تشکیل می‏‌دهند ضمن این‌که ۲۰ درصد معادن غیرفلزی و ۶ درصد مابقی فلزی هستند. نزدیک به ۶۸ نوع ماده معدنی مختلف در ایران شناسایی‌شده که ذخایر مس، روی و سنگ‌آهن شاخص‌ترین آن‌ها بشمار می‏‌رود. ذخایر مس و روی ایران هرکدام چهار درصد از کل ذخایر این دو فلز در جهان را تشکیل می‌دهند و سنگ‌آهن ایران نیز ۰.۸ درصد (هشت‌دهم درصد) از کل ذخیره این ماده معدنی در دنیاست(ایمیدرو، ۱۳۹۶).
معادن فلزی سهم بالایی در تولید مواد معدنی ایران دارند اما ازنظر پشتوانه ضعیف بوده و کار اکتشافی روی آن‏‏ها ضرورت بیشتری دارد. میزان اشتغال مستقیم ایجاد شده نیز در این بخش ۹۱ هزار نفر است. طبق آمار سازمان جهانی کار به ازای هر شغل مستقیم در بخش معدن، ۱۷ شغل وابسته و تکمیلی در این بخش ایجاد می‌شود (دنیای اقتصاد، ۱۳۹۳). با این‌حال میزان اشتغال در صنایع معدن ایران ناکافی است. از ابتدای فروردین تا پایان مهرماه ۱۳۹۶، ۳۹ میلیون و ۱۰۵ هزار و ۹۰۰ تن محصولات معدن و صنایع معدنی به ارزش ۵ میلیارد و ۴۱۷ میلیون و ۷۰۰ هزار دلار صادر شد که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته، ازنظر وزنی ۵.۵ درصد و از نظر ارزشی ۳.۱ درصد رشد نشان می‏‌دهد (ایمیدرو، ۱۳۹۶). در ادامه وضعیت صنایع معدنی ایران و آمار اشتغال این بخش را مورد بررسی قرار می‌دهیم.

وضعیت صنایع معدنی در ایران

صنایع معدنی ایران یکی از محورهای توسعه اقتصادی کشور است. در سال‌های گذشته شاهد رشد و توسعه صنایع معدنی بوده‌ایم. در حال حاضر، نزدیک به ۵۷ میلیارد تن ذخایر معدنی اثبات ‌شده در کشور وجود دارد که این میزان ماحصل اکتشاف حدود ۱۰۰ هزار کیلومترمربع از کل مساحت کشور است که تنها حدود ۷ درصد از پهنه سرزمین ایران را در‌بر می‌گیرد. این رقم به‌خوبی ظرفیت بالای اقتصادی ایران در حوزه معادن را روشن می‌کند. جدول شماره (۱)، نرخ رشد بخش‌های اقتصادی مختلف در سال‌های اخیر نشان داده است.

جدول ۱. نرخ رشد بخش‌های اقتصادی مختلف در سال‌های اخیر

بخش سال ۹۴ سال ۹۵
فصل اول فصل دوم فصل سوم فصل چهارم سال ۹۴ فصل اول فصل دوم فصل سوم فصل چهارم سال ۹۵
گروه کشاورزی ۱۱.۳ ۵ ۲.۲- ۸.۳ ۴.۶ ۳.۵ ۴.۱ ۵ ۴.۴ ۴.۲
گروه نفت ۱.۸ ۶.۴ ۲.۸ ۱۸ ۷.۲ ۵۶.۱ ۶۵.۷ ۷۴.۶ ۴۷.۱ ۶۱.۶
گروه صنایع و معادن ۴.۲- ۵.۸- ۱۰.۷- ۳.۴- ۶.۱- ۴.۹- ۳.۱ ۲.۴ ۶.۴ ۲.۲
معدن ۸.۸- ۷.۹- ۱۱.۴- ۱۳.۸- ۱۰.۵- ۷.۵- ۴- ۱۱.۵ ۱۰.۴ ۲.۱
صنعت ۶.۳- ۳- ۵.۶- ۳.۸- ۴.۶- ۱.۷ ۴.۴ ۱۱.۳ ۹.۴ ۶.۹
برق، گاز و آب ۷.۸ ۱.۵ ۴.۸ ۰.۵- ۳.۳ ۱.۷ ۶.۲ ۷.۳ ۱۲.۳ ۶.۸
ساختمان ۱۱.۹- ۱۶.۹- ۳۱.۸- ۴.۲- ۱۷- ۲۷.۴- ۲- ۲۵.۴- ۶.۸- ۱۳.۱-
گروه خدمات ۱.۷- ۴- ۴.۹- ۱.۳ ۲.۳- ۰.۵- ۲.۳ ۵.۶ ۴.۹ ۳.۶
GDP ۱- ۲.۱- ۵.۴- ۲.۳ ۱.۶- ۷.۴ ۱۱.۹ ۱۵.۷ ۱۲.۹ ۱۲.۵
GDP بدون نفت ۱.۵- ۳.۴- ۶.۸- ۰.۵- ۳.۱- ۱.۵- ۲.۸ ۴.۶ ۵.۶ ۳.۳

 

نمودار شماره (۱)، نیز تعداد معادن فعال در ایران را در گذر زمان به نمایش می‌گذارد (آخرین آمار در دسترس). بنابر این آمارها، در سال ۱۳۹۳ در حدود ۵۳۵۰ معدن فعال در کشور وجود داشته است. مرکز آمار در سال ۱۳۹۵ با ارائه گزارشی عنوان کرد، تعداد معادن در حال بهره‌برداری در سال ۱۳۹۴ نسبت به سال ۱۳۹۳ در حدود ۱۴۰ واحد کاهش ‌یافته است.

اشتغال معدن

نمودار ۱. تعداد معادن در حال بهره‌برداری تا سال ۱۳۹۳

این نمودار نشان می‌دهد که در ۳۰ سال گذشته تعداد معادن ایران بیش از ۵۰۰ درصد افزایش‌یافته‌اند.

گروه‌های ۱۰‌ گانه فعالیت‌های صنایع معدنی

فعالیت‌های صنایع معدنی در گروه‌های ۱۰‌ گانه ذیل تعریف و طبقه‌بندی می‌شود:
۱) گروه سیمان: سیمان، قطعات بتنی، محصولات آزبست
۲) گروه شیشه: شیشه تخت، شیشه ایمنی، آینه، شیشه اپتیک و ظروف شیشه‌ای
۳) سرامیک: کاشی، چینی بهداشتی، مقره‌های سرامیکی، سرامیک‌های صنعتی و ظروف چینی
۴) مصالح ساختمانی: گچ، آهک، آجر، شن و ماسه، سنگ‌های ساختمانی، عایق رطوبتی و حرارتی
۵) فلزات آهنی: آهن و فولاد
۶) فلزات غیر آهنی: سرب، روی، مس، آلومینیوم، طلا و…
۷) کانی‌های صنعتی: سولفات سدیم، کربنات کلسیم، سیلیس، دولومیت، کائولن و…
۸) گروه ساینده‌ها: سنگ‌ساب، سنگ فیبری و…
۹) فرو آلیاژها: فرو کروم، فرو سیلیس، فرو منگنز، فرومولیبدن و…
۱۰) فرآورده‌های نسوز: آجرهای نسوز، ساگار و قطعات نسوز، جرم، ملات و…

وضعیت اشتغال در صنایع معدنی

با توجه به آخرین آمارهای ارائه‌شده توسط مرکز آمار (مرکز آمار، ۱۳۹۶)، که داده‌های آماری تا سال ۱۳۹۳ را شامل می‌شوند، تعداد کل شاغلین در بخش معدن ایران ۹۱ هزار نفر است. نمودار دونات (Doughnut) زیر آمار شاغلین بخش معدن به تفکیک نوع قرارداد و جنسیت شاغل را نشان می‌دهد. از بین ۹۱ هزار نفر شاغل در بخش معدن، ۶۷ هزار نفر به‌صورت قراردادی و با مزد و حقوق شاغل به کار هستند که از این میان نیز بیش از ۹۸ درصد مرد هستند. در حدود ۲۰ هزار نفر به ‌صورت پیمانکاری مشغول به کار هستند که از این مقدار درصد ناچیزی زن هستند. ۴۲۰۰ نفر نیز به‌ صورت
بدون حقوق یا مزد در بخش معدن مشغول هستند. این‌ها اغلب افرادی هستند که به مشاغل خانوادگی و اشتغال در معادن کوچک مشغول هستند.

اشتغال معدن

نمودار ۲. آمار شاغلین بخش معدن به تفکیک نوع قرارداد و جنسیت شاغل

جدول شماره (۲)، نیز آمار شاغلین بخش معدن در ده سال گذشته را ارائه می‌دهد. با توجه به این آمار، تعداد کل شاغلین از سال ۱۳۸۴ تا سال ۱۳۹۳ به میزان ۳۷ هزار نفر افزایش پیداکرده‌اند.

جدول ۲: تعداد شاغلان معادن در حال بهره‌برداری کل کشور: از سال ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۳

شرح کل معادن با مزد و حقوق بدون مزد و حقوق پیمانکاری
مرد زن مرد زن مرد زن
۱۳۸۴ ۵۴۸۵۴ ۵۱۲۰۵ ۵۲۵ ۳۰۳۹ ۸۵ _ _
۱۳۸۵ ۶۰۰۶۲ ۵۵۹۱۸ ۶۵۶ ۳۴۰۷ ۸۲ _ _
۱۳۸۶ ۶۶۲۵۰ ۶۲۱۶۷ ۶۴۱ ۳۳۸۷ ۵۶ _ _
۱۳۸۷ ۷۵۴۵۸ ۵۷۴۶۴ ۶۶۴ ۳۳۲۱ ۴۰ ۱۳۶۱۰ ۳۶۰
۱۳۸۸ ۷۶۸۵۴ ۵۷۵۸۸ ۷۵۱ ۳۵۳۱ ۷۴ ۱۴۸۶۹ ۴۰
۱۳۸۹ ۸۱۲۹۳ ۶۱۴۴۵ ۸۹۰ ۴۲۹۵ ۶۰ ۱۴۱۹۸ ۴۰۶
۱۳۹۰ ۸۴۵۲۸ ۶۳۳۳۹ ۹۱۱ ۴۱۳۴ ۴۵ ۱۵۹۷۷ ۱۲۳
۱۳۹۱ ۸۴۹۲۲ ۶۳۴۸۵ ۹۵۵ ۳۶۷۲ ۷۴ ۱۶۷۱۵ ۱۹
۱۳۹۲ ۹۴۶۴۰ ۶۸۹۷۵ ۱۰۶۶ ۴۲۸۵ ۱۱۹ ۲۰۱۱۴ ۸۱
۱۳۹۳ ۹۱۸۶۹ ۶۶۷۱۰ ۱۰۹۲ ۴۲۳۷ ۵۶ ۱۹۶۴۴ ۱۳۰

 

با توجه به نمودار (۳)، در سال ۱۳۹۳ بیشترین ارزش تولیدات معدنی ایران مربوط به سنگ‌آهن با ۷۷ هزار میلیارد ریال است. پس از آن مس با ۲۳ هزار میلیارد ریال و سنگ‌های تزئینی با ۸ هزار میلیارد ریال رتبه‌های دوم و سوم تولیدات معدنی از لحاظ ارزش را به خود اختصاص می‌دهند.

اشتغال معدن

نمودار ۳. آمار تولیدات معدنی ایران در اقلام منتخب برای سال ۱۳۹۳

جمع بندی
در این گزارش به بررسی آمار بخش معدن ایران و همچنین میزان افراد شاغل در این بخش پرداخته شد. علی‌رغم وجود بیش از ۹۱ هزار نفر در بخش معدن کشور، آمار و اطلاعات حکایت از این واقعیت دارد که ظرفیت اشتغال زایی بخش معدن در کشور مغفول مانده است. در یک جمع‌بندی کلی، بایستی گفت که یکی از عوامل مؤثر بر عدم اشتغال‌زایی کافی در بخش معدن، ساختار این بخش در کشور است. بخش معدن در طی زمان با تحولات ساختاری ویژه‌ای روبرو بوده است. این تحولات در چند بُعد قابل ‌بررسی است. اولین موضوع تعطیلی بسیاری از کارگاه‌های صنعتی است. با این‌حال به نظر می‌رسد که این کاهش بیشتر مشمول واحدهای صنعتی کوچک و در رده بعدی واحدهای متوسط بوده است.

 

منابع

• ایمیدرو، (۱۳۹۶). میزان صادرات محصولات بخش معدن و صنایع معدنی طی ۷ ماهه نخست ۱۳۹۶. ایمیدرو.

• روزنامه دنیای اقتصاد، (۱۳۹۳). جایگاه معدن در اقتصاد ایران.

• Worldsteel. (2017). World Steel in Figures 2017. World Steel Organization, retrieved from: https://www.worldsteel.org/en/dam

• http://mimt.gov.ir

نظر بدهید