جایگاه گیاهان دارویی در اقتصاد ایران

0
709

ناظر اقتصاد : گیاهان دارویی گیاهانی هستند که یک یا برخی از اندام‌های آن‌ها حاوی ماده مؤثره است. این ماده که کمتر از یک درصد از وزن خشک گیاه را تشکیل می‌دهد، دارای خواص دارویی مؤثر بر موجودات زنده است. در این نوشتار، به بررسی وضعیت صنعت گیاهان دارویی در ایران پرداخته شده است؛ تمرکز مقاله بر روی صادرات این محصول می‌باشد.

کشور ایران با داشتن شرایط اقلیمی و تنوع گیاهی به مراتب بهتر از اروپا، در حال حاضر تنها ۶۰ تا ۹۰ میلیون دلار از تجارت جهانی گیاهان دارویی را به خود اختصاص داده است. این در‌حالی‌است که در داخل کشور نیز توجه به گیاهان دارویی قابل توجه نیست زیرا سرانه مصرف سالانه گیاهان دارویی در ایران ۲۵ گرم است، اما این سرانه در اروپا ۹۰۰ و در آمریکا ۲۵۰۰ گرم است.

جایگاه گیاهان دارویی در اقتصاد ایران

طبق آمار سازمان خواروبار جهانی (فائو)، رازیانه، بادیان، انیسون و گشنیز چهار قلم اصلی صادراتی گیاهان دارویی ایران را تشکیل می‌دهند. در نتیجه توجه به جنبه‌های اقتصادی این گیاهان به منظور تامین نیازهای داخلی و خارجی ضروری است. تولید جهانی گیاهان دارویی منتخب در سری زمانی بررسی شده (۱۹۹۵-۲۰۰۸) روند صعودی در جهان داشته به طوری که از ۳۱۰ هزار تن در سال ۱۹۹۵ به ۴۸۲ هزار تن در سال ۲۰۰۸ رسیده بود. نصابیان، غلامحسینی و جبل‌عاملی (۱۳۹۱) به نقل از فائو گزارش می‌دهند که تولید گیاهان دارویی رازیانه، بادیان، انیسون و گشنیز در ایران در بازه مذکور بیش از دو برابر افزایش یافته است (نصابییان, غلامحسینی, & جبل عاملی, ۱۳۹۱).

جایگاه گیاهان دارویی در اقتصاد ایران

در زمینه صادرات گیاهان دارویی چندین مطالعه صورت گرفته است. امیرنژاد، مزرعه و نویدی (۱۳۹۴) عوامل اثرگذار بر صادرات زیره (به عنوان یک گیاه دارویی) را مورد مطالعه قرار داده‌اند. بر همین اساس، آن‌ها با استفاده از داده‌های سال ۱۳۸۸-۱۳۶۵ به این نتیجه می‌رسند که ارتباط معناداری بین صادرات زیره و نرخ واقعی ارز وجود دارد. از این رو آن‌ها پیشنهاد داده‌اند که با اتخاذ سیاست‌های مناسب ارزی در راستای تعدیل نرخ واقعی ارز، می‌توان به افزایش تولید و صادرات زیره دست یافت (امیرنژاد، مزرعه، و نویدی، ۱۳۹۴). با این حال، به نظر نمی‌رسد که مطالعه آن‌ها پیشنهادات امکان‌پذیری را ارائه داده باشد، در واقع نمی‌توان به منظور افزایش تولید و صادرات این محصول بهره چندانی از این مطالعه برد.

جایگاه گیاهان دارویی در اقتصاد ایران

نصابییان و دیگران (۱۳۹۱) با مقایسه مزیت نسبی صادرات گیاهان دارویی ایران با کشورهای دیگر به این نتیجه رسیدند که کشورهای سوریه، ایران، هند، ترکیه، سنگاپور، مصر، مراکش‌‌، بلغارستان و ویتنام در چهار گیاه رازیانه، بادیان، انسیون و گشنیز دارای مزیت نسبی صادرات بوده‌اند. همچنین آن‌ها بیان داشته‌اند که با وجود مزیت نسبی صادراتی برای ایران، روند نوسانی و نزولی داشته است‌.

سهم ایران در تجارت گیاهان دارویی

مجاوریان، احمدی و امین روان (۱۳۹۴) با بیان این که توجه به گیاهان دارویی با توجه به پتانسیل بالای تولید در ایران و توسعه بالقوه صادرات این محصول، به منظور صادرات محصولات غیر نفتی، اهمیت بسیاری دارد، به شناسایی بهترین بازارهای هدف صادراتی برای این محصولات پرداخته‌اند.

جایگاه گیاهان دارویی در اقتصاد ایران

آن‌ها از هفت شاخص درصد واردات نسبت به جهان، شاخص درآمد سرانه، شاخص رشد اقتصادی، شاخص فاصله کشورها، شاخص قیمت وارداتی کالا، شاخص موانع تجاری و شاخص تعداد کشورهای سهیم در واردات کالا به کشور مورد نظر استفاده کرده‌اند. نتایج تحقیق آن‌ها نشان می‌دهد که مقاصد فعلی صادرات این محصول با توجه به اولویت‌های بازار هدف به طور صحیح انتخاب نشده است. آن‌ها اولویت صادراتی گیاهان دارویی را به ترتیب این گونه پیشنهاد داده‌اند: هنگ کنگ، آمریکا، چین، هند، ژاپن، آلمان، کره جنوبی، فرانسه، تایوان و اسپانیا (مجاوریان, احمدی, & امین روان, ۱۳۹۴).

جدول ۱: بازارهای صادراتی ایران در گیاهان دارویی (۲۰۱۱)جایگاه گیاهان دارویی در اقتصاد ایران

خسروی و مهرابی در سال ۱۳۸۴ یک گونه گیاهی به نام آنقوزه (آنغوزه) را از لحاظ مزایای اقتصادی برداشت آن مورد بررسی قرار دادند. نتایج تحقیق آنها نشان می دهد که بهره برداری آنغوزه، فعالیت اقتصادی سود آوری بوده و همه ساله ضمن اشتغال زایی، می‌تواند از ارزش صادراتی قابل ملاحظه ای نیز برخودار شود.

جایگاه گیاهان دارویی در اقتصاد ایران

گیاه انغوزه که عمدتا با نام «کمای انغازه» شناخته می‌شود ، گونه‌ای از جنس Ferula و خانواده چتریان و با نام علمی Ferula assa -feotiada  می‌باشد. این گونه معمولا در ارتفاع بالای ۱۰۰۰ متر و در اراضی مرتعی، خشک و آهکی مناطق گرم آسیا رویش دارد (مقصودی & غربی, ۱۳۹۲). خسروی و مهرابی در سال ۱۳۸۴ قیمت یک کیلوگرم آنغوزه را ۱۹۰ هزار ریال و یک کیلوگرم کشته آنغوزه ۹۰ هزار ریال دانسته‌اند. آنها درآمد ناخالص حاصل از این گیاه را در یک دوره چهارساله در یکی از مناطق شهرستان طبس معادل ۱۲ میلیارد ریال برآورد کرده‌اند. خسروی و مهرابی نشان داده‌اند که چگونه بهره برداری از این گیاه توانست برای مردم آن منطقه ایجاد اشتغال کرده و ۵۰ درصد از هزینه‌های آنها را تامین کند (خسروی و مهرابی، ۱۳۸۴).

آمار صادرات گیاهان دارویی در ایران

بنا به آخرین آمار منتشر شده توسط اتاق بازرگانی ایران (۱۳۹۴)، ارزش صادراتی سه نوع گیاه دارویی به شرح جدول زیر است.

جدول۲: آمار صادرات گیاهان دارویی ایران بر اساس اتاق بازرگانی ۱۳۹۴
جایگاه گیاهان دارویی در اقتصاد ایران

با توجه به این جدول ارزش کل صادرات گیاه دارویی آنغوزه در سال ۱۳۹۴ برابر با ۲.۳ میلیون دلار بود (۲ میلیون دلار صادرات به هند). همچنین، ارزش صادرات باریجه ۵۱۵ هزار دلار و شیرین بیان بیش از ۳۱ میلیون دلار بوده است.

جایگاه گیاهان دارویی در اقتصاد ایران

با نگاه به آمار سال ماقبل آن، تفاوت خاصی را در ارزش و مقدار صادرات این سه گیاه دارویی مشاهده نمی‌کنیم. در جدول زیر آمار صادرات سه گیاه دارویی آنغوزه، باریجه و شیرین بیان برای سال ۱۳۹۳ ارائه شده است (اتاق بازرگانی, ۱۳۹۳).

جدول۳: آمار صادرات گیاهان دارویی ایران بر اساس اتاق بازرگانی ۱۳۹۳
جایگاه گیاهان دارویی در اقتصاد ایران

البته با مقایسه قیمت آنغوزه در این دو سال متوجه می‌شویم که قیمت آنغوزه به نصف کاهش یافته است. در سال ۹۳ هم مهمترین مقصد صادراتی آنغوزه هند با ۳ میلیون دلار بوده است.

جایگاه گیاهان دارویی در اقتصاد ایران

دیلمی و دیگران (۱۳۸۷) در مطالعه‌ای به بررسی عوامل موثر بر صادرات شیرین بیان و زیره پرداخته‌اند. نتایج آن‌ها نشان می‌دهد که روند صادرات زیره دارای رشد توام با نواسانات بوده است. در مورد گیاه دارویی شیرین بیان شدت نواسانات بیشتر از زیره بوده و روند رشد صادرات آن کم اهمیت‌تر از زیره است. آن‌ها با تحلیل اثر متغیرهای تاثیرگذار بر صادرات محصولات مذکور نشان داده‌اند که دو متغیر نرخ ارز و نسبت قیمت جهانی به قیمت داخلی اثر مثبت و معنی‌داری بر روند صادرات زیره دارند، به طوری که به ازای یک درصد افزایش در متغیرهای نرخ ارز و نسبت قیمت جهانی به قیمت داخلی انتظار می‌رود مقدار صادرات زیره به ترتیب با نرخ ۱.۸ و ۱.۱ درصد افزایش یابد. همچنین نتایج نشان می‌دهد که متغیر قیمت جهانی به قیمت داخلی، تولید ناخالص داخلی و نرخ ارز بر صادرات شیرین بیان اثر مثبت و معنی‌دار دارد. بر اساس یافته‌ها انتظار می‌رود به دنبال یک درصد افزایش در متغیر نسبت قیمت جهانی به قیمت داخلی، تولید ناخالص داخلی و نرخ ارز، حجم صادرات شیرین بیان به ترتیب ۱، ۳.۲ و ۰.۸۴ درصد افزایش یابد (دیلمی، محمدی، و برجیان، ۱۳۸۷).

شایان ذکر است استان فارس با تولید ۶ هزار تن شیرین بیان مساعدترین مکان برای تولید این گیاه است. همچنین، شهرستان‌های مشهد، سبزوار، قم، اصفهان، شیراز، مرودشت و شهرستان‌های استان آذربایجان‌شرقی مکان‌هایی به‌شمار می‌روند که زیره تولید می‌کنند.

نتیجه گیری

در یک جمع بندی کلی، در ایران علی رغم تنوع اقلیمی و گیاهی با ظرفیت ایجاد ارزش افزوده اقتصادی، به صورت مناسب از این موهبت بهره­بردای نشده و فقط ۶۰ تا ۹۰ میلیون دلار از تجارت جهانی گیاهان دارویی را به خود اختصاص داده‌ است. ایران نه تنها در صادرات گیاهان دارویی سهم چشم­گیری ندارد، بلکه در داخل کشور نیز توجه زیادی به این صنعت نشده است؛ سرانه مصرف سالانه گیاهان دارویی در ایران ۲۵ گرم است. لذا به منظور کشف و بهره‌برداری از ظرفیت موجود، پیشنهاد می­گردد که مطالعات میدانی دقیقی به منظور برنامه‌ریزی برای یافتن زمین قابل کشت، کاشت، داشت، برداشت، بسته‌بندی، بازاریابی و فروش (صادرات) در سطح تمامی استان‌های دارای ظرفیت کشور به انجام برسد.

منابع

نصابییان, ش., غلامحسینی, ط., و جبل عاملی, ف. (۱۳۹۱). مقایسه مزیت نسبی صادرات گیاهان دارویی ایران با سایر کشورهای صادر کننده. فصلنامه مدل سازی اقتصادی, ۷۵-۹۲.

امیرنژاد, ح., مزرعه, ف., & نویدی, ح. (۱۳۹۴). بررسی عوامل موثر بر صادرات گیاهان دارویی ایران (مطالعه موردی: زیره سبز). تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران, ۷۵-۸۱.

نصابییان, ش., غلامحسینی, ط., & جبل عاملی, ف. (۱۳۹۱). مقایسه مزیت نسبی صادرات گیاهان دارویی ایران با سایر کشورهای صادر کننده. فصلنامه مدل سازی اقتصادی, ۷۵-۹۲.

مجاوریان, س., احمدی, س., & امین روان, م. (۱۳۹۴). تعیین بازارهای هدف صادراتی گیاهان دارویی ایران. مجله تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران, ۷۲۹-۷۳۷.

مقصودی, م., & غربی, م. (۱۳۹۲). بهره برداری اصولی جامعه بومی منطقه ششتمد سبزواراز گیاه کما انغوزه : گامی در توانمندسازی جامعه بومی و حفظ محیط زیست منطقه. دومین همایش ملی توسعه پایدار در مناطق خشک و نیمه خشک. ابرکوه، ایران.

خسروی, ح., & مهرابی, ع. (۱۳۸۴). بررسی اقتصادی برداشت گونه آنغوزه در منطقه طبس. منابع طبیعی ایران, ۹۳۳-۹۴۳.

اتاق بازرگانی. (۱۳۹۴). آمار صادرات و واردات ج ا ایران. بازیابی از وبسایت اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی

اتاق بازرگانی. (۱۳۹۳). آمار صادرات و واردات ایران. بازیابی از وبسایت اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی

دیلمی, ا., محمدی, ح., & برجیان. (۱۳۸۷). بررسی روند و عوامل موثر بر صادرات گیاهان دارویی شیرین بیان و زیره در ایران. مجله دانش نوین کشاورزی, ۳۱-۴۳.

نظر بدهید