جایگاه زنان در اقتصاد ایران

0
207

ناظر اقتصاد : گزارش حاضر به مرور اجمالی گزارش صندوق بین‌ المللی پول مبنی بر وضعیت اشتغال زنان (۲۰۱۸)، در ایران پرداخته است. طبق این گزارش، ایران گام‌های ارزشمندی را به منظور کاستن از شکاف جنسیتی در شاخص‌های بهداشت و آموزش برداشته است.
از حدود یک دهه پیش، هیچ شکاف و تبعیض جنسیتی در میزان ثبت نام دختران و پسران در مدارس ابتدایی و دبیرستان وجود ندارد. شکاف جنسیتی در تحصیلات دانشگاهی نیز کوچک است. و در برخی از رشته‌ها، مانند مهندسی، زنان اکثریت دانشجویان را در ایران تشکیل داده‌اند (صندوق بین‌المللی پول، ۲۰۱۶). همچنین این نکته قابل توجه است که طی یک دوره (نسل)، تعداد سال‌های تحصیلی زنان حدود ۴۰ درصد افزایش پیدا کرده است.
نرخ باروری در ایران در ۳۰ سال اخیر به شدت پایین آمده و به زیر ۲ فرزند به ازای هر زن رسیده است (از سال ۲۰۰۰) که این میزان هم‌تراز با میزان باروری زنان در اقتصادهای توسعه یافته است. امید به زندگی برای زنان به طور میانگین ۲ سال بیشتر از مردان است ( ۷۶.۷ برای زنان و ۷۴.۵ برای مردان).
علی‌رغم همه تلاش‌های صورت گرفته در دهه‌های اخیر، زنان و دختران در ایران با چالش‌هایی مواجه هستند. برخی از مهم‌ترین چالش‌های شناسایی شده توسط صندوق بین‌المللی پول در ادامه مورد بحث قرار گرفته است.

• علی‌رغم دستاوردهای قابل قبول، نرخ مشارکت زنان در نیروی کار پایین است
نرخ مشارکت زنان در نیروی کار سال ۲۰۱۶ حدود ۱۶.۲ درصد بوده است که در مقایسه با کشورهایی با سطح درآمد سرانه مشابه پایین‌تر است. در مجموع ۸۳.۸ درصد زنان ایرانی بالای ۱۰ سال غیر فعال بوده و جز نیروی کار کشور محسوب نمی‌شوند- چهارمین نرخ بالا در جهان- از بین افراد فعال نیز ۳.۲ درصد از زنان بیکار بوده و فقط ۱۳.۳ درصد آن‌ها شاغل هستند. همچنین ۱۳.۳ درصد از کارمندان و مدیران ارشد را در ایران زنان تشکیل می‌دهند. حدود ۳.۱ درصد نمایندگان مجلس نیز زن هستند (در دوره مورد بررسی).

نرخ مشارکت زنان
نمودار۲: سهم زنان در نیروی کار و تولید ناخالص داخلی سرانه منبع: بانک جهانی و محاسبات صندوق بین‌المللی پول(۲۰۱۷)

در سال ۲۰۱۶، نرخ بیکاری زنان با ۱۸.۹ درصد بیش از دو برابر نرخ بیکاری مردان بوده است. گرچه در حالت کلی، میانگین نرخ بیکاری زنان و مردان در ایران با میانگین منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا هم‌تراز است، اما نرخ بیکاری زنان از میانگین نرخ بیکاری در اقتصادهای نوظهور که ۱۱ درصد است پیشی گرفته است.

نرخ مشارکت زنان
نمودار۳: نرخ بیکاری به تفکیک جنسیت

چرا نرخ مشارکت زنان در نیروی کار ایران پایین است؟

• سطح پایین ایجاد اشتغال در ایران، به‌ویژه در بخش خصوصی، زنان را در دسترسی به فرصت‌های شغلی محروم کرده است
یکی از عوامل اصلی ورود زنان به بازار کار دسترسی به فرصت‌های شغلی است. به دلیل وابستگی اقتصاد ایران به نفت و اهمیت بخش دولتی، نرخ رشد درصدی بخش غیر نفتی فقط حدود ۰.۲ درصد رشد را نشان می‌دهد. گرچه ۶۱۴.۰۰۰ شغل در سال ۲۰۱۷ ایجاد شده است، اکثریت مشاغل ایجاد شده مربوط به بخش‌هایی چون کشاورزی و خدماتی که نیاز به سطح مهارتی پایین دارند است، و فعالیت در این مشاغل لزوما ارتباطی به مهارت‌های مورد نیازی که جمعیت تحصیل‌کرده دارند را طلب نمی‌کند.

• بهره‌وری شغلی جمعیت تحصیل‌کرده زن در ایران به دلیل وجود بخش غیررسمی بزرگ و مشاغل پاره وقت گزارش نشده، تهدید می‌شود
طبق محاسبات انجام شده، حدود ۳۶.۵ درصد از کل تولید ناخالص داخلی ایران را بخش غیررسمی تشکیل می‌دهد (در سال ۲۰۱۶). اشتغال غیررسمی در بین زنان ایرانی نسبتاً زیاد است، نسبت زنان تحصیل‌کرده فعال در بخش غیررسمی ایران زیاد است.

• محدودیت‌های قانونی مبتنی بر جنسیت نیز می‌تواند مانع مشارکت زنان در نیروی کار شود
مطالعات بین‌المللی نشان می‌دهد که محدودیت‌های قانونی مربوط به جنسیت با بهره‌وری پایین زنان ارتباط معناداری دارد. مطالعه سال ۲۰۱۶ بانک جهانی با عنوان “زنان، کسب‌وکار و قانون” نشان می‌دهد که در ایران ۲۳ محدودیت قانونی برای اشتغال و کارآفرینی زنان وجود دارد. ایران در زمینهء محدودیت‌های قانونی جنسیتی سومین کشور در دنیا است.
جدول شماره (۱)، برخی از محدودیت‌های قانونی که در کشورهای منتخب خاورمیانه به واسطه جنسیت اعمال می‌شود را نشان داده است. چنانچه ملاحظه می‌شود، در ایران برای مواردی چون اخذ گذرنامه، انتخاب محل زندگی، اشتغال بدون اجازه همسر، ترک خانه و مسافرت خارج از کشور محدودیت قانونی وجود دارد.

جدول۱: محدودیت‌های قانونی مبتنی بر جنسیت

نرخ مشارکت زنان
World Bank’s Women, Business, and Law 2016

• این واقعیت که دریافتی زنان اغلب کمتر از مردان است می‌‌‌تواند منجر به محرومیت زنان در ورود بازار کار شود.
گرچه بسیاری از کشورها در سراسر جهان قانون پرداخت یکسان برای مرد و زن را دارند، ولی شکاف پرداخت حقوق برای زن و مرد تقریبا در همه کشورها (با تفاوت‌‌‌های نسبی) وجود دارد. این شکاف پرداخت حقوق و دستمزد برای زن و مرد در ایران نیز وجود دارد. در مطالعه‌‌‌ای که توسط مجمع جهانی اقتصاد در سال ۲۰۱۷ انجام شده، پرداخت حق بیمه برای زنان شاغل ایرانی( در مقایسه با مردان)، حدود ۴۲ درصد تخمین زده شده است. این درصد پرداخت شده حق بیمه، جایگاه ۹۹ را در بین ۱۳۱ کشور برای ایران به ارمغان آورده است.

• مسئولیت‌‌‌های شخصی و خانوادگی نیز زنان را از جست‌وجوی مشاغل رسمی منع می‌‌‌کند
در سال ۲۰۱۵ پیمایش نیروی کاری که توسط مرکز آمار ایران انجام پذیرفت، نشان می‌‌‌دهد که ۷۲ درصد زنان ادعا کرده‌‌‌اند که مسئولیت‌‌‌های شخصی و خانوادگی عامل اصلی در جست‌وجو نکردن شغل رسمی توسط آن‌‌‌ها است. در مقایسه با زنان، فقط ۲ درصد مردان مسئولیت‌‌‌های شخصی و خانوادگی را عامل اصلی دنبال نکردن شغل رسمی دانسته‌‌‌اند.

جدول۲: دلایل عدم جست‌وجوی شغل رسمی در ایران

نرخ مشارکت زنان

نتیجه گیری

در یک جمع بندی کلی، بایستی گفت که جمعیت بالقوه‌ای از زنان تحصیل‌کرده ایرانی برای حضور در عرصه فعالیت‌های اقتصادی وجود دارد که می‌توان با تغییری در ساختار فعلی، مشارکت این نیروهای انسانی را در عرصه تلاش و کار و خدمت به جامعه به کار گرفت. حضور زنان در بازار کار ایران دارای چالش‌هایی مانند قیود و مسئولیت‌های خانوادگی، تحصیلات نامرتبط با شغل و غیره است. حضور زنان در اقتصاد ایران، تهدیدهایی را نیز با خود به همراه دارد. وجود شکاف پرداختی بین زنان و مردان، منجر به برهم خوردن توازن در عرضه و تقاضای نیروی کار شده و منجر به گسترش بخش غیررسمی می‌شود. به‌علاوه، همین شکاف در میزان پرداخت، و تمایل زنان برای کار در قیمت‌های پایین‌تر احتمال افزایش نرخ بیکاری برای مردان را بیشتر می‌کند. از طرفی، ورود بیش از اندازه زنان به بازار کار، منجر به افزایش تقاضا و کاهش ارزش کار می‌شود، و این امر آسیب‌پذیری بیشتر نیروی کار را به دنبال دارد.
علی‌رغم تهدیدهای موجود، حضور زنان در عرصه‌های اقتصادی جامعه، برای آن‌ها یک حق محسوب می‌شود، ازاین‌رو نباید به بهانه پیامدهای منفی، از آن صرف‌نظر کرد. بلکه باید با اتخاذ سیاست‌هایی، زمینه‌ساز حضور زنان در مشاغل متناسب با ظرفیت آن‌ها شده و شرایط را برای بهبود ساختار اقتصادی کشور فراهم نمود.

نظر بدهید