اثرات انتقال آب در ایران

بهمن خداپناه

0
68

ناظر اقتصاد: علاقه مندان ساخت و ساز‏های بزرگ پس از سال‌ها سد‏سازی ‏به راه حل‌های انتقال آب روی آورده‌‏اند. درواقع از رویکرد غلط سد‏سازی ‏به سمت رویکرد غلط انتقال آب روی آورده‌ایم. در این گزارش به بررسی اثرات انتقال آب در ایران پرداخته خواهد شد.

انتقال آب از خزر به ارومیه، از ارس به ارومیه، از خزر به فلات مرکزی، از خزر به مشهد، از خلیج فارس به مشهد، به سمنان، اصفهان و یزد که طرح‏‌های انتقال آب در خوشبینانه ترین حالت مضرات سدسازی زیست محیطی است، اما بحث انتقال آب علاوه بر مسائل زیست محیطی مشکلات سیاسی، اجتماعی و اقلیمی به مراه دارد مانند موارد درگیری کشاورزان اصفهانی با ماموران نیرو انتظامی به دلیل کم آبی زاینده رود و بایر شدن زمین‌های اصفهان و در عین حال انتقال آب به یزد بارها با اعتراض اصفهانی‏‌ها مواجه شده و بارها تاسیسات انتقال آب در ورزنه مورد آسیب قرار گرفته و آب شرب یزد قطع شده است.

اثرات کم آبی در شهرهای بزرگی مثل تهران نیز بروز کرده بطوریکه در این شهر در جنوب تهران سالانه ۳۶ سانتی متر نشست زمین وجود دارد در حالی که اتحادیه اروپا ۴ میلیمتر را شرایط بحرانی اعلام نموده است بطوریکه این مقدار ۹۰ برابر حد بحرانی اتحادیه اروپاست.

راه حل بحران آب

از جمله راه حل‌ها آب مجازی است، واژه آب مجازی برای نخستین بار با کمک جی.‏ای. آلن در سال ۱۹۹۳ مطرح شد، محاسبات از جابه جایی جریان عظیمی از آب خبر می‌‏دهد که به طور مجازی با تجارت کالاهای آب بر جابه جا می‌‏شود. قبل از سال ۱۹۹۳، واژه «آب جاسازی شده» برای رساندن این مفهوم به کار می‌‏رفت؛ اما نتوانست توجه مدیران منابع آب را به خود جلب کند تجارت آب مجازی مفهومی است که تنها دگرگونی ساختارهای کشاورزی را توصیه نمی‏‌کند؛ بلکه با توجه به تنوع اقلیمی و فراوانی اکثر نهاده‏‌های تولید در بیشتر نقاط کشور، می‌‏توان به تخصیص بهینۀ سهم تولید نیز پرداخت.

بنابر تحقیقات، مردم ایران با توجه به رژیم غذایی خود، حداقل روزانه ۳۰۰۰ لیتر آب مصرف می‏‌کنند. بنا به تعریف آب مجازی آبی است که یک کالا و یا یک فرآورده کشاورزی طی فرایند تولید مصرف می‏کند تا به مرحله تکامل برسد و مقدار آن معادل جمع کل آب مصرفی در مراحل مختلف زنجیره تولید از لحظه شروع تا پایان می‌‏باشد. صفت مجازی در این تعریف به این معناست که بخش عمده آب مصرف شده طی فرایند تولید در محصول نهایی وجود فیزیکی ندارد و در حقیقت بخش بسیار ناچیزی از آب مصرفی در پایان به عنوان آب واقعی در بافت محصول باقی خواهد ماند. نکته مهم اینکه صفت مجازی به معنای غیر واقعی نیست بلکه صریحا باید گفت که آب مجازی آب کاملا واقعی است. شرایط اقلیمی و فرهنگی مکان تولید و مدیریت و برنامه‌‏ریز‏ی در میزان و حجم آب مجازی کالا موثر است و قطعا مقدار آن در مورد یک کالا در مناطق مختلف جهان متفاوت می‏‌باشد.

کشورهای کم آب می‌‏توانند با واردات محصولات آب بر، نظیر مواد غذایی آبی را که برای تولید آن نیاز است را در بخش‌های دیگر مصرف کنند. این تجارت با در نظر گرفتن مزیت نسبی کشورهای صادر کننده در تولید محصولات غذایی صورت می‏‌گیرد از این رو کشوری به صادرات مواد غذایی می‏‌‍پردازد که از نظر منابع و عوامل تولید شرایط بهتری در تولید محصولات نسبت به کشورهای وارد کننده داشته باشد.

واردات آب مجازی بخش‌‏های مختلف اقتصادی و اجتماعی یک کشور را تحت تاثیر قرارمی دهد و با امنیت غذایی آن ارتباط مستقیم دارد. حجم جهانی آب مجازی مبادله شده توسط کالاها در معاملات بین المللی، ۱۶۰۰ کیلومتر مکعب در سال است که از این مقدار حدود ۸۰ درصد به محصولات کشاورزی و بقیه به محصولات صنعتی مربوط می‏شود برای نمونه، برای تولید یک کیلوگرم از غلات که به صورت دیم و در وضعیت جوی مطلوب رشد کرده است، بین ۱تا۲ مترمکعب آب نیاز است و برای تولید همین اندازه غله در اوضاع جوی نامطلوب با دما و تبخیر و تعرق زیاد، بین ۳تا۵ مترمکعب آب مصرف می‏‌شود.

برای تولید محصولات دامی درمقایسه با محصولات کشاورزی، به مراتب، به مصرف آب بیشتری نیاز است؛ برای نمونه، برای تولید ۱ کیلوگرم پنیر، به ۵تا۵,۵ مترمکعب آب و برای تولید ۱ کیلوگرم گوشت گاو، تقریباً به ۱۶ مترمکعب آب نیاز است. از نظر جهانی، اگر محصولات کشاورزی از مناطق پر آب‏تر به مناطق کم آب‏‌تر صادر شوند، در مصرف آب صرفه جویی می‏‌شود.

در حال حاضر اگر کشورهای وارد کننده تمام محصولات کشاورزی وارداتی خود را با استفاده از منابع محلی تولید کنند، در حدود ۱۶۰۰ کیلومتر مکعب آب در سال نیاز خواهند داشت، در حالی که برای تولید این محصولات در کشورهای صادر کننده فقط ۱۲۰۰ کیلومتر مکعب آب استفاده می‏‌شود و به این ترتیب ۴۰۰ میلیارد متر مکعب در سال در منابع آب جهانی صرفه جویی می‏‌شود.

مصرف آب مجازی هر نفر بستگی به نوع رژیم غذایی وی دارد و از ۱ متر مکعب در روز (مقدار لازم برای زنده ماندن) تا ۶.۲ متر مکعب در روز برای گیاه خواران و بالای ۵ متر مکعب برای یک رژیم گوشتی متفاوت است.فقط در حدود ۷ درصد از ردپای آب چینی‏‌ها که چیزی در حدود۷۰۰متر مکعب برای هر نفر در سال است، به بیرون از چین می‌‏رسد.

در حالی که ۶۵ درصد از ردپای آب ژاپن که۱۱۵۰متر مکعب برای هر نفر در سال است، به بیرون از مرزهای ژاپن می‏‌رسد. ردپای آب ایالات متحده به طورمتوسط برای هر نفر در سال ۲۴۸۰ متر مکعب است در حالی که ردپای آب جهانی به طور متوسط ۱۲۴۰ متر مکعب برای هر نفر در سال است.این اطلاعات از دومین گزارش پیشرفت جهانی آب سازمان ملل با عنوان « آب، یک مسئولیت مشترک » استخراج شده است. تجارت آب مجازی: ظرفیت‌ها و ملاحظات سالانه به کانالی پر از آب به عمق یک متر و عرض یک کیلومتر و طول هفت میلیون کیلومتر، یعنی ۱۸۰ برابر محیط کره زمین نیاز است، تا روزانه ۳۰۰۰ کالری انرژی را برای ۱.۶ میلیارد نفر جمعیت کره زمین تولید کند (کردوانی، ۱۳۸۰).

درحالیکه کره زمین تا سال ۲۰۵۰ با ۲تا۳ میلیارد نفر افزایش جمعیت مواجه خواهد بود. تأمین آب و غذای این جمعیت از هم اکنون جای بحث است. بدون شک چالش‌های پیشِ رو در مدیریت منابع آب با ۲۵ سال پیش از این بسیار فرق کرده است و تا ۲۵ سال آینده نیز وضعیت بسیار متفاوت خواهد بود. پخش ناهمگون منابع آبی، تلاش کشورها برای تأمین امنیت غذایی ملت‌های خود، نیاز به توسعۀ زیرساخت‌های آبی و کمبود منابع مالی در این زمینه، مسئلۀ آب برای تولید غذا را به مسئله‌ای بین المللی تبدیل کرده است. مفهوم آب مجازی در دهۀ اخیر، به خوبی توانسته است بحث آب برای غذا را به گونه‌‏ای شفاف به تصویر بکشد.

ظهور بحث آب مجازی، توجه مدیران منابع آب را به سوی شاه راه‌های عظیم آب مجازی جلب کرد که می‌‏توانند به کمک مسیرهای انتقال آب حقیقی بیایند. درحالیکه توسعۀ هدفمند تجارت آب مجازی توسعۀ پایدار منابع آبی را نشانه رفته است، مشکلات ناشی از دگرگونی ساختارها و مشکلات حکومتی و سیاسی که تأمین غذای برخی از کشورهای واردکننده را به چالش می‌کشد، مسئلۀ تجارت آب مجازی را به مسئله‌ای کلان و پیچیده تبدیل می‏‌کند.

تحقیقات انجام شده نشان می‏دهد که در سالهای ۱۹۹۵ تا ۱۹۹۹ میزان میانگین سالانۀ آب مجازی درحال جابه جایی، با کمک تجارت محصولات کشاورزی ۶۹۵ میلیارد مترمکعب بوده است.

کل آب مورد استفاده برای تولید این محصولات در کشورهای تولیدکننده، ۵۴۰۰ میلیارد مترمکعب بوده است. این بدین معنی است که ۱۳ درصد از کل آب مصرفی برای تولید محصولات به صورت مجازی وارد بازار تجارت شده است. تحقیق دیگری نشان می‌‏دهد که حجم آب مجازی درحال جابه جایی با کمک تجارت دام و فرآورده‌های دامی برای دوره زمانی ۱۹۹۵ تا ۱۹۹۹ حدود ۲۴۵ میلیارد مترمکعب بوده است. اگر تجارت کالاهای کشاورزی را هم به این عدد اضافه کنیم، حجم آب مجازی درحال جابه جایی با کمک تجارت در این سال‌ها، به ۹۴۰ میلیارد متر مکعب می‌‏رسد.

با در نظرگرفتن تجارت دام و محصولات آن، می‏‌توان گفت که درمجموع ۲۰ درصد از آب مصرف شده برای تولید محصولات کشاورزی و دامی در جابه جایی مجازی آب بین کشورها مشارکت داشته است. واژه آب مجازی، آب، غذا و فرایند اقتصادی آنها را به یکدیگر پیوند می‏‌دهد. این اعداد و ارقام به خوبی گواه این مطلب در مقیاس جهانی است. کشورهای واقع در مناطق خشک و نیمه خشک می‌توانند با واردات کالاهای آب بر، نظیر مواد غذایی، آبی را که برای تولید آن نیاز است، برای استفاده در سایر بخش‌ها حفظ کنند. انتقال آب حقیقی در حجم زیاد و در فاصله‏‌های طولانی برای مشکلات انتقال آب و هزینه‏‌های زیاد آن، تقریباً غیرممکن به نظر می‏رسد. دراین حالت تجارت مواد غذایی با انتقال مجازی حجم عظیمی از آب می‏تواند همگون سازِ پخش ناهمگون منابع آب باشد.

برخی از کشورهای کم آب برای تأمین بخشی از این آب، با نادیده گرفتن ظرفیت‌های طبیعی، آبهای زیرزمینی را بیش از حد پمپاژ کرده و بیش از اندازه آب دریا را نمک زدایی می‌‏کنند.

نتایج نشان می‏‌دهد که تولید محصولات در چنین وضعیتی، بیش از پنج برابر گران‌تر است. کشورهای کم آب می‌‏توانند با دخالت دادن تجارت آب مجازی در سیاست‌های آبی، علاوه بر اینکه میزان دسترسی خود را به منابع آب جهانی افزایش می‌‏دهند، از افزایش فشار بر منابع محدود خود نیز بکاهند.

واردات مواد غذایی به منظور استفاده از منبع تجارت آب مجازی، بخش‌های اقتصادی و اجتماعی و محیط زیست هر کشور را تحت تأثیر قرار می‏‌دهد و با امنیت غذایی و فرهنگ کشور همبستگی مستقیم دارد. کشورهای کم آب می‌توانند با توجه به ملاحظات امنیت غذایی خود، نقطۀ بهینه‌‏ای را برای میزان واردات مواد غذایی به کشور بیابند(رحیمی، ۱۳۸۲).

جدول ۱: میانگین سالانه حجم آب مجازی در حال جابجایی در بازه ۱۹۹۷ تا ۲۰۰۱

عنوانحجم(میلیارد متر مکعب در سال)درصد
محصولات کشاورزی۹۸۷۶۱
دام و فراورده‏‌های دامی۲۷۶۱۷
محصولات صنعتی۳۶۲۲۲
مجموع۱۶۲۵۱۰۰

تجارت آب مجازی و حفظ آب در سطح ملی و صرفه جویی در مصرف آب بسیاری از کشورهای واقع در مناطق خشک و نیمه خشک با واردات مواد غذایی، بخشی از آبی را که برای تولید داخلی محصولات لازم است، برای استفاده در سایر مصارف حفظ می‏‌کنند؛ برای نمونه، مصر در سال ۱۹۹۵ حدود ۷.۵ میلیون تن انواع غلات وارد کرد، تولید این اندازه غلات در مصر ۹.۹ میلیارد مترمکعب آب نیاز دارد. در همین سال، ژاپن با واردات ۲۷میلیون تن غلات، ۳۷میلیارد مترمکعب از منابع آب داخلی خود را حفظ کرده است.

همانطورکه شکل زیر نشان داده شده است، کشور مصر در بازه زمانی ۱۹۹۷تا۲۰۰۱، با واردات گندم از کشورهای گوناگون، به طور میانگین ۳۵۷۸ میلیون مترمکعب از منابع آب داخلی خود را حفظ کرده است.

کشورهای صادرکننده با تولید و صادرات محصولات کشاورزی، درواقع موجب کاهش در منابع آب داخلی خود می‏‌شوند. همانطورکه شکل بعدی ملاحظه می‏‌نمائید، کشور تایلند در بازه زمانی ۱۹۹۷تا۲۰۰۱، با صادرات برنج به کشورهای گوناگون، سالانه به طور میانگین، ۲۷۷۶۶میلیون مترمکعب از منابع آبی داخلی خود را از دست داده است.

تجارت آب مجازی و حفظ آب در سطح جهانی اگر تولید محصولات در کشورهای صادرکننده درمقایسه با کشورهای واردکننده، آب کمتری نیاز داشته باشد، صرفه جویی در آب جهانی صورت می‌‏گیرد؛ برای نمونه، کشور ژاپن در سال ۱۹۹۵، با واردات انواع محصولات کشاورزی از آمریکا که برای تولید آنها، ۱۶.۶ میلیارد مترمکعب آب مصرف شده بود، توانست ۲۸.۱ میلیارد مترمکعب از منابع آب ملی برای تولید این محصولات را حفظ کند.

با این کار ۱۶.۶-۲۸.۱ =۱۱.۵ میلیارد مترمکعب از مصارف آب جهانی کاسته شد. اما زمانیکه تولید محصولات در کشورهای صادرکننده درمقایسه با کشورهای واردکننده، آب بیشتری نیاز داشته باشد، مصرف آب جهانی افزایش می‏یابد؛ برای نمونه، اندونزی در سال ۱۹۹۵ حدود ۲.۳ میلیون تن غلات از هند وارد کرد. تولید این اندازه غلات در اندونزی، ۱۶.۷ میلیارد مترمکعب و در هند، ۱۷.۴ میلیارد مترمکعب آب نیاز دارد.

بنابراین، این تجارت ۰.۷ میلیارد مترمکعب مصرف آب جهانی را افزایش داد. مدیران منابع آب در سطح ملی، علاقه‏ای به حفظ آب جهانی ندارند؛ اما از آنجا که کشورهای تولیدکننده ازنظر طبیعی و تکنولوژیکی وضعیت مناسبتری برای تولید دارند، همواره در مصرف آب جهانی صرفه جویی شده است.

مارها نشان می‏دهد که در طی سالهای ۱۹۹۷ تا ۲۰۰۱، آب لازم برای اینکه کشورهای واردکننده بتوانند برخی از محصولات کشاورزی موردنیاز خود را در درون مرزهای خود تولید کنند، درمجموع سالانه ۱۶۰۵میلیارد مترمکعب بوده است. اما به واسطۀ تجارت آب مجازی، آب مصرف شده برای تولید این محصولات، ۱۲۵۳میلیارد مترمکعب کاهش یافته و سالانه ۳۵۲میلیارد مترمکعب در مصرف آب جهانی صرفه جویی شده است(ترکمانی، ۱۳۹۰)

اثرات انتقال آب در ایران
شکل ۱: حفظ آب ملی مصر با واردات سالانه گندم از کشورهای گوناگون ۱۹۹۷ تا ۲۰۰۱
اثرات انتقال آب در ایران
شکل ۲: کاهش منابع ملی آب از طریق صادرات برنج تایلند به سایر کشورها دوره زمانی ۱۹۹۷ تا ۲۰۰۱

تعدادی از محققین معتقدند که واردات آب مجازی (از طریق غذا و یا محصولات کشاورزی) راه حل مناسبی برای بحران آب بخصوص برای کشورهای خشک که کشاورزی آنها فقط بستگی به آبیاری دارد و کارایی مصرف آب محصولات تولیدی آنها نیز پائین است می‏باشد. بنابراین در عوض مصرف منابع آب کمیاب برای محصولاتی که مصرف آب آنها نیز بالا است، این قبیل کشورها می‏توانند غذای ارزان وارد نموده و از فشار بیش از حد به منابع آب خود خودداری نمایند.

اخیراً کشورهایی از قبیل فلسطین اشغالی و اردن سیاستهایی را برای برای کاهش صادرات محصولات پرمصرف از لحاظ نیاز آبیاری اتخاذ نموده‏اند. در سالهای اخیر ۶۰ الی ۹۰ درصد آب کشور اردن از طریق واردات آب مجازی تامین می‏شود ولی در حال حاضر کشورهایی پر جمعیت نظیر چین و هندوستان از آن بیم دارند که این امریعنی واردات آب مجازی آنها را به تجارت جهانی وابسته نماید.

دلیل آنها این است که چه اتفاقی خواهد افتاد اگرکه نیاز غذایی این کشورها نتواند از طریق واردات محصول تامین گردد. این دلیلی است که بر اساس آن اینگونه کشورها تلاش دارند تا آنجا که ممکن است محصولات غذایی را از طریق تولیدات کشاورزی در داخل کشورهای خود تامین نمایند. نتایج تحقیق به نظر می‏رسد در تجارت آب مجازی بیش از حد به تفکیک آب از کالا تاکید می‏شود.

در صورت تثبیت این امر ممکن است در قدم بعدی کشورهای پر آب طرح قیمت آب مجازی کالا علاوه بر قیمت خود کالا را به عنوان بخشی از داد و ستد مطالبه نمایند که در این صورت کشورهای کم آبی مانند ایران در معرض تهدید خواهند بود.

به عنوان مثال اگر کشوری یک میلیون تن گندم وارد کند آب مجازی آن به طور متوسط ۱/۳ میلیارد متر مکعب خواهد بود. چنانچه هر متر مکعب آب یک دلار قیمت‏گذاری‏ شود فقط بهای آب یک میلیارد دلار خواهد شد از این رو صاحب نظران این امر توصیه می‏کنند که در بحث تجارت آب مجازی نباید بر روی واژه تجارت آن زیاد از حد تاکید نمود، با این حال مفهوم آب مجازی و تجارت آب مجازی بیش از آن که تهدیدی برای اقتصد کشورمان باشد می‏تواند به عنوان فرصتی برای توسعه پایدار و نیز استفاده بهینه از آب در بخش کشاورزی تلقی گردد. براساس این مطالعه برخی نتایج حاصله به شرح ذیل بیان می‏گردد:

• با توجه به توزیع مکانی و زمانی نامناسب منابع آب در داخل کشور،گسترش مفهوم آب مجازی و تجارت آن می‏تواند تا میزان قابل قبولی بر روند افزایشی برداشت از منابع آبی،آلودگی منابع آب سطحی و به خصوص تخلیه و از بین رفتن منابع آبهای زیرزمینی از طریق کاهش حجم مصرف آب به دلیل ورود آب مجازی از کانال محصولات پرمصرف در نقاط بحرانی کشور موثر واقع شود.

• ایران همواره از بزرگترین واردکنندگان آب مجازی در جهان بوده است اما هنوز واردات محصولات کشاورزی با هدف تجارت آب مجازی در ایران صورت نمی‏گیرد. با توجه به کمبود منابع آب و پراکنش نامناسب آن درسطح کشور و توجه به مفهوم آب مجازی در انتخاب محصولات وارداتی و صادرات تولیدات کشاورزی می‏تواند در بهره برداری بهینه از منابع آبی موثر واقع گردد. بدین منظور باید با انجام مطالعات جداگانه در هر منطقه از کشور و بررسی پتانسیل‏های آبی موجود وضعیت بهره برداری از منابع آب منطقه،الگوی کشت محصولات کشاورزی منطقه و نیازهای آبی آن‏ها به محاسبه میزان آب مجازی محصولات زراعی در هر منطقه پرداخته و با بهره‏گیری ‏از مدیریت جامع منابع آب، سیاست‏های مدیریتی تجارت درون کشوری و بین اللملی محصولات را تدوین نمود.

• اگر محصولات کشاورزی از مناطق پرآب‏تر به مناطق کم آب‏تر صادر شوند، در مصرف آب صرفه جویی می‏شود. در واقع کشورهای کم آب با واردکردن محصولات آب بر،آب مربوطه را ذخیره کرده و در موارد مورد لزوم دیگر مصرف می‏کنند.

• راهبرد تجارت آب مجازی، بیشتر به عنوان یک « اقدام مکمل » همراه با سایر اقدامات لازم در مدیریت منابع آب پایدار، مطرح است و به عنوان یک راهبرد سیاست‏گذاری‏ و تجاری مستقل توصیه نمی‏شود. تجارت آب مجازی به عنوان یک اقدام حمایتی هنگامی موثر است که تامین کننده منافع ملی از جنبه امنیت غذایی، آبی،اجتماعی،زیست محیطی وبطور خاص اقتصادی کشور باشد. به عنوان مثال بین اشتغال نیروی کار فعال در بخش کشاورزی و سیاست‏های واردات آب مجازی باید موازنه برقرار باشد.

• در کشور ایران به دلیل توزیع نامناسب نزولات جوی، استفاده مناسب از مفهوم آب مجازی می‏تواند نقش قابل ملاحظه‏ای در افزایش بهره وری و توسعه پایدار ایفا کند. با توجه به نیاز آبی متفاوت در نقاط مختلف کشور برای تولید محصولات مختلف، استفاده از این ابزار یه جای صرف هزینه‏های سنگین جهت گسترش ابزارهای سازه‏ای مانند احداث سدهای بزرگ و شبکه‏های آبیاری و زهکشی، می‏تواند از نقطه نظر وجود مشکل کمبود منابع آب در راستای رفع نیازهای غذایی آینده موثر واقع شود. بنابراین آب مجازی می‏تواند به عنوان جایگزین مناسبی برای طرح‏های بین حوزه‏ای نیز قلمداد گردد.

• در بحث آب مجازی نباید بیش از حد برمحصول نهایی و میزان آب مصرف شده برای تولید تکیه نمود. بلکه علاوه بر توجه به این امور چگونگی مدیریت آب در فرآیند مصرف نیز مهم می‏باشد. به طوری که بهره وری آب کشاورزی به عنوان ابزاری قدرتمند در استفاده حداکثری از حجم آب مصرفی در تولید محصولات، افزایش بازدهی روش‏های آبیاری و ایجاد اشتغال از عواملی هستند که باید در مدیریت بهینه آب لحاظ گردند.

– به منظور جلوگیری از وارد شدن فشار مضاعف بر ذخایر و منابع آب کشور که اتفاقاً در اکثر سفره‏ها با تراز منفی روبرو است واردات آب مجازی در چارچوب مصالح کشور اجرایی ترین راهکار در جهت تامین غذا برای شهروندانی است که با رشد جمعیت به تعداد آنها نیز افزوده می‏شود. که این موضوع از نظر اقتصادی نیز در حال و آینده به نفع کشور است.

– در زمینه واردات و صادرات مسئولان باید از صادرات محصولاتی که آب زیادی مصرف می‏کنند جلوگیری کرده و نسبت به واردات محصولات آب بر اهتمام نمایند.

• توجه صرف بر روی واردات محصولات آب بر و صادرات محصولاتی که به آب کمتری نیاز دارند باعث می‏شود که مجبور به کشت تنها چند محصول معدود در منطقه شویم که این امر به کاهش اشتغال خواهد گردید. بنابراین لازم است ضمن پرداختن به الگو‏های اقتصادی مبتنی بر حداکثر‏سازی ‏سود اجتماعی و واردات آب مجازی با توجه به پیامد‏های اجتماعی و متعاقباً اقتصادی می‏تواند به سیاست‏های مبتنی بر اشتغال در منطقه همانند رشد صنایع تبدیلی و سایر فعالیت‏های اشتغال زا پرداخته شود.

جمع‌بندی

توجه به این نکته ضروری است که سرزمین ایران به واسطه موقعیت ژئوپلیتیک خاصش جز مناطق کم آب جهان بشمار می‌آید که همواره با تهدید کم آبی روبرو بوده و هست. دراین باره بررسی‌ها نشان می‏‌دهد که سهم ایران از منابع آب شیرین جهان نسبت به مناطق دیگر در سطح پایین تری قرار دارد. درحالیکه یک درصد از جمعیت جهان به ایران اختصاص دارد، سهم آن از منابع آب شیرین تنها ۰.۳ درصد است. این سهم کم آب شیرین نیز در کشور همواره روبه کاهش است و طبق گزارش بانک جهانی کاهش سالانه منابع آب داخلی شیرین در ایران حدود ۳.۶ برابر استانداردها و شاخص‌های جهانی است. در حال حاضر مروری کلی بر وضعیت بخش آب و اجزای آن، وضعیت رضایت بخشی را برای آن متصور نمی‏‌کند. دراین باره بررسی شاخص‌های فالکن مارک، شاخص سازمان ملل و شاخص موسسه بین المللی مدیریت آب بیانگر همین واقعیت است. بر اساس شاخص نخست وضعیت منابع آب ایران در وضعیت تنش آبی و بر اساس دو شاخص دیگر، منابع آب ایران در وضعیت بحران آبی شدید قرار دارد. از این لازم و ضروری است به منظور مدیریت بحران آب و انتقال آب در برنامه‏‌های توسعه‌ای توجه جدی صورت گیرد.

نظر بدهید