اختلاف پارادایمی اقتصاددانان نسبت به فرصت‌ های کارآفرینانه

بهمن خداپناه

0
167

ناظر اقتصاد: در این گزارش به بررسی پارادایم فرصت در فرایند کارآفرینی پرداخته می‌شود. در بررسی دیدگاه مختلف به منشا فرصت‌ های کارآفرینانه ، برخی محققین فرصت‌ها را خارج از ذهن کارآفرین و به صورت عینی فرض می‌کنند، در حالی که برخی دیگر فرصت‌ها را به صورت کاملا ذهنی تلقی می‌کنند.

امروزه اکثر سازمان‌های کشورهای توسعه یافته در حال تغییر از حالت بوروکراتیک به وضعیت کارآفرینی هستند. موج گسترده فعالیت‌‌های اقتصادی و فناورانه همراه با تغییر فراگیر روش‌ها و نگرش‌ها طی دوره‌ اخیر تمرکز بسیاری از دولت‌ها را به توسعه و تقویت کارآفرینی و هم‌چنین توجه سازمان‌ها را به جذب و پرورش کارآفرینان سازمانی سوق داده است. سازمان‌ها برای تامین نیازهای محیطی خود تلاش می‌کنند و امروزه محیط‌های سازمانی بسیار پیچیده و پویا شده‌اند. بررسی و تحلیل رقبا، فناوری، قوانین و مقررات و استانداردها و تغییر انتظارهای مشتریان، نیاز سازمان‌ها به رشد و حتی تلاش برای بقا را بیش از پیش نمایان‌گر کرده است. گزارش حاضر به بررسی مفهومی فرصت و فرایند کارآفرینی پرداخته و اختلاف موجود بین برخی اندیشمندان حوزه کارآفرینی را مورد بحث قرار داده است.

فرصت

بیشتر صاحب نظران در تعریف کارآفرینی واژه فرصت را به معنی شرایطی مناسب و مساعد برای ایجاد ارزش و سودآوری به کار برده‌اند و فرصت شناسی را رکن اساسی کارآفرینی و هسته مرکزی آن نامیده‌اند. در جدول زیر تعاریف مختلف فرصت از دیدگاه اندیشمندان ارائه شده است (کریمی و همکاران،۵۳۳،۱۳۹۳)

جدول۱: تعریف فرصت

ردیف تعریف فرصت ارائه دهنده تاریخ

۱

فرصت موقعیتی است در آینده که تصمیم گیرندگان آن را فی‌نفسه مطلوب و انکارپذیر می‌پندارد.

کروگر

۱۹۹۳

۲

فرصت کارآفرینانه شامل مجموعه‌ای از ایده‌ها، اعتقادات و اعمال است که توانایی خلق کالاها و خدمات آینده را در غیاب بازارهای فعلی برای آنها فراهم می‌کند.

ونکاترمن

۱۹۹۷

۳

یک فرصت کارآفرینانه شامل:

۱.ایده‌ها/ یا اختراع‌هایی که ممکن است منجر به کسب نتایج اقتصادی بشود یا نشود.
۲.اعتقاد به اینکه چیزها مساعد و مطلوب هستند برای دستیابی به این نتایج.
۳.اعمالی که این نتایج را از طریق مصنوعات اقتصادی جدید اجرایی و عملی می‌کند.

ونکاترمن

۲۰۰۲

۴

تیمونز(۱۹۹۹)، پیشنهاد می‌کند، در حقیقت این فرآیند شبیه ذرات در یک واکنش هسته‌ای یا شبیه تولید مثل ماهیان بعد از طوفان در اقیانوس است. ایده‌ها با شرایط دنیای واقعی و خلاقیت کارآفرینانه در یک نقطه در زمان برخورد می‌کنند و حاصل این برخورد یک فرصت است.

تیمونز

۱۹۹۷

۵

شانس دیدن یک نیاز در بازار برای ارائه ارزش بالاتر از طریق ترکیب خلاق منابع

آردیچویل و همکاران

۲۰۰۳

۶

عامل بالقوه برای خلق چیز جدید که از تغییر شرایط حاصل شده است.

بارون و شین

۲۰۰۵

۷

نیاز یا مجموعه نیازهای انسانی، اقتصادی، اجتماعی، تکنولوژی بالقوه یا جاری ارضا نشده که در درون یا پیرامون افراد و سازمان‌ها قرار دارند و دارای مزیت و ظرفیت خلق ارزش برای افراد و بنگاه‌ها هستند.

دوتا و کروسان

۲۰۰۵

(کریمی و همکاران،۵۳۳،۱۳۹۳)

تشخیص فرصت‌ های کارآفرینانه

درک امکانی برای منفعت جدید از طریق تاسیس و تشکیل یک کسب و کار مخاطره آمیز جدید، یا بهبود چشمگیر یک کسب و کار مخاطره‌آمیز جدید را می‌توان به عنوان تعریفی قابل قبول برای تشخیص فرصت در نظر گرفت، با این وجود، گستردگی ادبیات فرصت منجر به این شده است که نتوان تعریفی جهان‌شمولی برای این مفهوم بیان نمود. در جدول شماره (۲) نیز تعاریف تشخیص فرصت‌های کارآفرینی ارائه گردیده است.

جدول۲: تشخیص فرصت

ردیف

تعریف تشخیص فرصت

ارائه دهنده

تاریخ

۱

آنچه در ادبیات کارآفرینی، تشخیص فرصت نامیده می‌شود، شامل سه مرحله متفاوت است: ۱.احساس یا درک نیازهای بازار و یا منابع استفاده نشده. ۲.تشخیص یا کشف یک تناسب بین نیازهای بازارهای خاص و منابع ویژه. ۳.ایجاد و خلق یک تناسب جدید بین نیازهای و منابعی که تاکنون در شکل دادن مفهوم یک کسب و کار، از هم جدا بوده‌اند. این فرآیندها، به ترتیب شامل ادراک، کشف و خلق بوده و نشان‌دهنده تشخیص است.

آردیچویل و همکارانش

۲۰۰۳

۲

تشخیص فرصت فرآیندی است که طی آن اشخاص به این نتیجه می‌رسند که توان بالقوه‌ای برای خلق چیز جدید شناسایی کرده‌اند که ظرفیت تولید ارزش اقتصادی را نیز دارد

بارون و شین

۲۰۰۵

۳

تشخیص فرصت اشاره دارد به فرآیند درک امکان یک کسب و کار جدید سودآور یا یک محصول یا خدمت جدید.

بارینگر و ایرلند

۲۰۰۶

 ۴

فرآیندی که از طریق آن کارآفرینان ایده‌های جدیدی که منجر به فرصت‌های کسب و کار می‌شود را جستجو می‌کنند، در دست می‌گیرند و پالایش می‌کنند، تشخیص فرصت نامیده می‌شود.

گاندری و کیکول

۲۰۰۷

(احمدپور،۴،۱۳۹۱)

در دهه‌های اخیر، تغییر و تحولات در زمینه رقابت روزافزون و عدم اطمینان شرایط محیطی باعث شده است تا سازمان‌های بزرگ که تغییرات اندکی در روش و ساختارهای خود می‌دهند، نتوانند با شرکت‌های کوچک که از انعطاف‌پذیری، سرعت و نوآوری بالاتری برخوردار هستند، رقابت کنند. امروزه سازمان‌ها در موقعیت‌هایی قرار می‌گیرند که گرایش داشتن به سمت فعالیت‌های کارآفرینانه برای آن‌ها امری ضروری‌ است (شپرد و همکاران،۵۹۰،۲۰۰۸). سازمان‌ها باید شرایطی را فراهم آورند که در کل سازمان، جو و روحیه کارآفرینی حکم فرما شده و افراد بتوانند به طور فردی و گروهی، در سازمان به فعالیت‌های کارآفرینانه بپردازند. بایگرو(۱۹۹۴)، کارآفرین را شخصی می‌داند که فرصتی را تشخیص داده و برای پیگیری آن یک سازمان را راه اندازی می‌کند. وسپر(۱۹۹۳)، فرصت را به عنوان شکاف بین وضعیت جاری و آینده بالقوه تلقی می‌کند که پل زدن روی این شکاف، توسط اقدامات کارآفرینان انجام می‌گیرد. از دیدگاه اسچنکل(۲۰۰۵)، کارآفرینی هر شکل بالقوه از شرکت جدید است که مطلوب و امکان‌پذیر بوده و به دنبال سودآوری از نیازهای برآورده نشده‌ی بازار است. از نظر شین و ونکاترمن(۲۰۰۰)، و هم چنین راعی (۲۰۰۷)، تشخیص فرصت به عنوان ویژگی اصلی کارآفرینی محسوب می‌شود که بدون آن، کارآفرینی رخ نمی‌دهد.

بسیاری از مطالعات صورت گرفته شده در رابطه با تشخیص فرصت، بیان کرده‌اند که قابلیت‌های فکری یاد گرفته شده و اطلاعات تجاری کسب شده، آن دسته از کارآفرینانی را توصیف می‌کنند که فرصتی را کشف کرده‌اند (وستد و همکاران،۶۶۳،۲۰۰۹). در این میان عوامل زیادی بر تشخیص فرصت‌ های کارآفرینانه تاثیر دارند که یکی از مهم‌ترین عوامل تاثیرگذار در تشخیص فرصت‌ های کارآفرینانه ، سرمایه است. امروزه سازمان‌ها در حال وارد شدن به بازار مبتنی بر دانش هستند (گیژو و همکاران،۲۰۱۰). اقتصادی که در آن دانش و دارایی‌های نامشهود را به عنوان مهم‌ترین عامل تولید و مزیت رقابتی (ماسا و تستا،۲۰۰۹،۱۳۲) و همچنین به عنوان مهمترین منبع نوآوری برای سازمان‌ها، شناخته شده است (هاریس و همکاران،۲۰۱۳،۵۰). از طرف دیگر، اقتصاد دانش محور بسیاری از کشورها را بر آن داشته است تا به توسعه کسب وکارهای کوچک فناوری پیشرفته روی بیاورند. این نوع شرکت ها به کشورهای پیشرفته اجازه می دهد تا رقابت‌پذیری خود را در مقابل اقتصادهای در حال رشد که در آنها هزینه نیروی انسانی و تولید کمتر است حفظ کند و نیز به سطح مطلوبی از اشتغال زایی دست یابند.

فرصت، متشکل از تکه‌هایی از دانش است که تنها هنگامی که با منابع مورد نیاز مالی، فیزیکی و انسانی همراه باشد، قابل بهره‌برداری است. گرچه منابع دیگری نیز در مورد موفقیت نهایی به کارگیری آن موثرند. پژوهش‌های بازار در زمینه مشتریان بالقوه، توسعه و آزمون فناوری، توسعه و تشکیل تیم مدیریت و جلب حمایت ذی‌نفعان از اساسی‌ترین اقداماتی است که باید پیش از بهره‌برداری از فرصت در راستای تامین منابع لازم انجام گیرد (برتل،۲۰۱۲،۱۷۰).

نظریات یک اقتصاددان در مورد منشاء فرصت‌های کارآفرینی

blueکرزنر

در نظریه کارآفرینی کرزنر، فرض اساسی این است که اغلب بازارها در اغلب اوقات ناکارایی دارند و در حالت تعادل نیستند. این مسئله فرصت‌هایی را برای افراد کارآفرین ایجاد می‌کند تا با بهره‌برداری از این ناکارایی‌ها، منابع را با کارایی بیشتری تخصیص داده و ثروت خلق کنند. بنابراین کرزنر معتقد است، بازار همیشه در تعادل نیست و نقش کارآفرین را بردن بازار به سمت تعادل می‌داند و نه بر هم زدن تعادل بازار. فرصت‌های کارآفرینی که کرزنر از آنها صحبت می‌کند، لزوماً نتیجه نوآوری نیستند، بلکه از جنس فرصت‌هایی هستند که ناکارایی در بازار آن‌ها را به وجود می‌آورد؛ برای مثال خرید چیزی در یک مکان و فروش آن به قیمت بالاتر در مکان دیگر، ساده‌ترین شکل فرصت‌های کرزنری است(رستمی و فیض بخش، ۱۳۹۲).

در حالت پیچیده‌تر خرید مواد اولیه، ترکیب آن‌ها با یک فرآیند تولید جدید و فروش محصولی جدید همراه با کسب سود مثال دیگری از فرصت‌های کارآفرینی از دیدگاه کرزنر است. در واقع این فرصت‌ها به دلیل کامل نبودن دانش عوامل بازار به وجود می‌آیند و کارآفرین فردی است که از عدم تقارن در توزیع اطلاعات بهره می‌برد. باورهای افراد در مورد کاراترین نحوه استفاده از منابع بر اساس اطلاعاتی که در اختیار آن‌ها است، شکل می‌گیرد. از آنجا که چارچوب‌های تصمیم‌گیری و پردازش اطلاعات در افراد کامل نیست، در تصمیم‌گیری دچار خطا می‌شوند و در نتیجه کمبود و مازاد به وجود می‌آید؛ که می‌تواند منشاء کسب سود برای کارآفرین باشد. بنابراین در دیدگاه کرزنر وجود فرصت‌ها صرفاً مستلزم تفاوت در دسترسی افراد به اطلاعات موجود است و نیازی به خلق اطلاعات جدید نیست(مارسلی،۲۰۱۰)

از دیگر ویژگی‌های فرصت‌های کرزنری این است که بیشتر ماهیت تقلیدی دارند و نه خلاقانه؛ در این دیدگاه نوآوری و خلق ترکیبات جدید شرط لازم برای شکل‌گیری فرصت‌های کارآفرینی نیست. اما کارآفرینی بنابر تعریف نمی‌تواند تقلیدی کامل از کاری که قبلاً انجام شده باشد و فرصت‌های کارآفرینی، مستلزم ارائه چارچوب جدیدی از وسیله هدف هستند. بنابراین باید تاکید کرد که حتی فرصت‌های کرزنری هم دربرگیرنده نوعی از نوآوری هستند. اما این نوآوری بیشتر ماهیت تدریجی دارد و جدید بودن آن، برای فرد یا سازمان است و نه برای بازار چون کشف این فرصت‌ها صرفاً مستلزم کشف بازاری بهره‌برداری نشده با استفاده از اطلاعات کاملاً در دسترس است، کرزنر فرض می‌کند این نوع فرصت‌ها در اختیار همه افراد هست. فرصت‌ها در بازار وجود دارند تا افراد هوشیار(یا مطلع که دانش مورد نیاز را دارند)، آن‌ها را شناسایی کنند با گذشت زمان رقابت برای استفاده از فرصت افزایش پیدا می‌کند. در اثر رقابت از ارزش فرصت کاسته و بازار به سمت حالت تعادل نزدیک می‌شود (رستمی و فیض بخش،۱۲،۱۳۹۲).

کرزنر و نظریه هوشیاری کارآفرینانه

در طی پنج دهه گذشته هیچ نظریه‌پرداز اقتصادی به اندازه کرزنر به موضوع کارآفرینی توجه نداشته است. کرزنر(۱۹۹۷)، استدلال نمود که کشف فرصت‌ها در نتیجه جستجوی عمدی اطلاعات (مرتبط با تئوری جستجوی استاندارد) و همچنین در نتیجه خوش‌شانسی کامل، صورت نمی‌گیرد؛ بلکه چیزی بینابین است: در نتیجه هوشیاری در زمینه فرصت‌های ممکن بدون دانستن اینکه به دنبال چه هستیم، بدون توسعه تکنیک‌های جستجوی عمدی، کارآفرین در تمام اوقات در حال مرور مستمر افق‌ها به شکلی که هستند بوده و آماده اکتشاف می‌باشد. هر یک از چنین کشفیاتی با حسی از تعجب همراه می‌باشد از نظر کرزنر، هوشیاری و کشف دارای خصوصیت دانستن در جایی که بایستی دانش را جستجو نمود می‌باشند؛ وی چنین استدلال نمود که با تمرکز بر روی نتایج تعادل به‌ جای تمرکز بر روی فرآیند، نئوکلاسیک‌ها، کارآفرین را نادیده می‌گیرند؛ کسی که از طریق هوشیاری برتر، فرصت‌ها را کشف و ناکارآمدی‌ها در عدم تعادل را اصلاح نموده، فرآیند انطباق که بازار را به سمت تعادل حرکت می‌دهد را آغاز می‌نماید. شین(۲۰۰۳)، ویژگی‌های فرصت‌ های کارآفرینانه از نظر کرزنر را چنین تشریح می‌نماید:
۱. در شرایط تعادل بازار روی می‌دهد
۲. به اطلاعات جدید نیاز ندارد
۳. کمتر نوآورانه است
۴. رایج و معمول است
۵. به کشف محدود می‌باشد.

جدول۳: دیدگاه‌های مختلف در زمینه هوشیاری کارآفرینانه

 

کرزنر (اولیه)

کرزنر (متاخر)

نظریات جدید

نقش بازار

فاصله‌های ناشی از عدم تعادل تشخیص داده    می‌شوند

تعدیل فرصت‌ها به منظور انطباق با بازار

فرصت‌ها از تغییرات کلان ظهور    می‌کنند

نقش دانش و شرایط از پیش موجود

مفید تا حدی که ماشه را شلیک کرده و فرد متوجه گردد

دانش قبلی می‌تواند تا جایی گسترش یابد که فراتر از فرصت‌های موردنظر باشد.

دانش قبلی و پردازش اطلاعات، موجب ارزشیابی مشاهدات و امکان سنجی  می‌گردد

بررسی و جستجوی هوشیاری

مثبت؛ یک آمادگی خاص

انفعالی و فعال؛ دنبال کردن فرصت‌های خاص

ظرفیت شناختی (نظیر خلاقیت، بینش) و انطباق فردی

جستجو و تداعی هوشیاری

مستتر(درخواب)، منتظر برای تشخیص داده شدن

هنوز در خواب است ولی فضا برای خلاقیت و توسعه های بیشتر وجود دارد

بینش اولیه موجب ارتقای حساسیت شده و می‌تواند موجب جستجو و پردازش‌های بیشتر گردد

ارزیابی هوشیاری و قضاوت

عمدتاً مشخص نشده، فرض شده است که کارآفرینان در مورد فرصت‌ها اقدام     می‌کنند

ارزیابی فرصت‌ها می‌تواند در طی زمان تکامل یابند

ترکیب باورها و بینش‌ها. تمایلات برای یک قضاوت در مورد دورنمای یک کسب و کار جدید؛ تفاوت بین فرصت‌های شخص اول و شخص ثالث

(تانگ، کاکمار و بوشینیتز،۲۰۱۰،۴۶۳)

blueشومپیتر

شومپیتر نیز بر خلاف دیدگاه تعادل بازار در اقتصاد، کارآفرینی را به عنوان پدیده‌ای در حالت عدم تعادل می‌بیند. او برای اینکه پویایی موجود در دنیای واقعی را در نظر بگیرد، مدل‌های تعادل منقطع را مطرح کرد. در این مدل‌ها فرصت‌ها به صورت دوره‌ای و از خارج از یک محدوده اقتصادی در اثر عواملی از جمله ارائه منابع جدید، پیشرفت‌های تکنولوژیک، توسعه بازارها به وجود می‌آیند. شومپیتر معتقد است که تغییرات در تکنولوژی، نیروهای سیاسی، قوانین، عوامل اقتصاد کلان و روندهای اجتماعی اطلاعات جدیدی را خلق می‌کند که کارآفرینان می‌توانند با استفاده از آن‌ها منابع را به روش جدیدی ترکیب کنند و ترکیبات ارزشمندتری را از آن‌ها خلق کنند(مارسلی،۲۰۱۰).

وی این تحولات را شوک‌های برون‌زا می‌نامد. از آنجا که فرصت‌های شومپیتری در خارج از محدوده اقتصادی موجود خلق می‌شوند، نمی‌توانند در سیستم فعلی قیمت‌ها منعکس شوند. در دیدگاه شومپیتر کارآفرینان نوآور حالت تعادل موجود در بازار را به هم می‌زنند تا عدم تعادل خلق کنند. بنابراین نوآوری و جدا شدن از مسیر دانش موجود ویژگی کلیدی فرصت‌های شومپیتری است(رستمی و فیض بخش، ۱۳۹۲).

blueلاخ‌من

از آنجا که لاخمن به ذهن‌گرایی رادیکال اعتقاد دارد، دیدگاه او را می‌توان جزء دیدگاه‌های رادیکال مکتب اقتصاد اتریشی طبقه‌بندی کرد. نگاه شومپیتر و کرزنر به کارآفرینی، اگر چه در ظاهر متضاد به نظر می‌آید، اما در واقع مکمل یکدیگر است. هر دو این اقتصاددانان، حالت تعادل را به عنوان نقطه مرجع نهایی خود می‌بینند. بنابراین آنقدر هم از پارادایم تعادل بازار فاصله نمی‌گیرند(رستمی و فیض بخش، ۱۳۹۲).

بعد از اینکه کارآفرین شومپیتری تعادل فعلی بازار را بر هم می‌زند و عدم تعادل ایجاد می‌کند، کارآفرین کرزنری ناکارایی‌های موجود در بازار را اصلاح می‌کند و بازار را به سمت حالت تعادل جدید می‌برد. بازارها نه تنها به حالت تعادل نمی‌رسند بلکه به سمت تعادل نیز تمایل ندارند. از این لحاظ لاخمن بر خلاف کرزنر و شومپیتر پارادایم تعادل بازار را به طور کامل نقض می‌کند و بینش جدیدی را درباره منشاء خلق فرصت‌های کارآفرینی ارائه می‌دهد. لاخمن معتقد است فرصت‌ها با تصورات خلاق کارآفرین، درباره آنچه از آینده در ذهن خود تجسم می‌کند، خلق می‌شوند و با استفاده از ترکیب و بازآرایی پیوسته منابع به بهره‌برداری می‌رسند. مفهوم ذهن‌گرایی در دیدگاه لاخمن فراتر از تفسیر تجربیات گذشته توسط فرد است و انتظارات او نسبت به آینده مورد تصورش را نیز شامل می‌شود. او معتقد است که کارآفرینان بر اساس دانش ذهنی و انتظارات خود درباره آینده نقشه می‌کشند. از آنجایی که این انتظارات درباره آینده‌ای ناشناخته و غیرقابل شناسایی است، کارآفرین باید آینده‌هایی که را ممکن است اتفاق بیفتند تصور کند و از میان آینده‌هایی که به طور ذهنی خلق کرده است، انتخاب کند.

جمع‌ بندی

در این گزارش به بررسی پارادایم فرصت در فرایند کارآفرینی پرداخته شد. با توجه به اینکه فرصت مهم‌ترین جز فرایند کارآفرینی شناخته می‌شود، توجه به منشا فرصت بسیار حیاتی می‌باشد. در بررسی دیدگاه مختلف به منشا فرصت‌های کارآفرینانه به این نکته رسیدیم که برخی محققین فرصت‌ها را خارج از ذهن کارآفرین و به صورت عینی فرض می‌کنند(کرزنر)، در حالی که برخی دیگر فرصت‌ها را به صورت کاملا ذهنی تلقی می‌کنند (لاخمن و …). مهم‌ترین دلالت سیاستی این بحث برای ایران این است که با انجام تحقیقات بنیادین در این حوزه سیاست‌هایی را تدوین نماید که در وهله اول کارآفرینان را به شناسایی فرصت از طریق هوشیاری سوق دهد و در مرحله بعدی ذهن کارآفرینان را به شوک‌های برونزا حساس نموده و امکان بهره‌برداری از فرصت‌ها را آن‌گونه که شومپیتر بیان کرده فراهم آورند.

نظر بدهید