اقتصاد کشاورزی: جغرافیای زراعی کشور

مهدی ابراهیم‌زاده

0
188

ناظر اقتصاد: جغرافیای زراعی که عمدتاً به جنبه‌های اقتصادی تولید محصولات زراعی در موزائیکی از مکان‌های جغرافیایی توجه دارد یکی از شاخه‌های اقتصاد کشاورزی را تشکیل می‌دهد. این شاخه علمی به بررسی چهره زمینِ حاصل از فعالیت‌های کشاورزی از نظر شکل ظاهری، ساختار درونی و نحوه بهره‌برداری از زمین می‌پردازد. بدین‌سان جغرافیای کشاورزی، عمدتاً چشم‌انداز کشاورزی در مفهوم عام خود را در نظر دارد که از یک سو تنها به روستاها محدود نمی‌شود و از سوی دیگر تنها یکی از جنبه‌های اجتماع روستاها را در بر می‌گیرد (ذکی، ۱۳۹۴).

تولیدات زراعی کشور

تولیدات زراعی کشور در طی سال زراعی ۹۳‌-۹۴ در این قسمت ارائه شده است. در جدول زیر تمامی محصولات زراعی با سطح و حجم تولید مشخص شده‌اند.

جدول ۱. آمار تولیدات محصولات زراعی در سال زراعی ۹۳‌-۹۴

نوع محصول سطح حجم تولید
مقدار (هکتار) درصد مقدار (تن) درصد
غلات گندم ۵,۷۱۵,۶۱۶ ۵۰.۲۴ ۱۱,۵۲۲,۳۱۸ ۱۴.۹۶
جو ۱,۷۶۲,۶۱۶ ۱۵.۴۹ ۳,۲۰۱,۵۸۴ ۴.۱۶
شلتوک (برنج) ۵۲۹,۹۶۷ ۴.۶۶ ۲,۳۴۷,۷۰۱ ۳.۰۵
ذرت دانه‌ای ۱۶۶,۱۶۳ ۱.۴۶ ۱,۱۶۸,۶۲۹ ۱.۵۲
سایر غلات ۶۹۲ ۰.۰۱ ۹۰۱ ۰
جمع ۸,۱۷۵,۰۵۴ ۷۱.۸۶ ۱۸,۲۴۱,۱۳۳ ۲۳.۶۸
حبوبات نخود ۴۶۲,۷۸۸ ۴.۰۷ ۱۹۳,۱۰۵ ۰.۲۵
لوبیا ۹۴,۴۲۴ ۰.۸۳ ۲۱۲,۰۶۹ ۰.۲۸
عدس ۱۳۱,۶۸۴ ۱.۱۶ ۷۷,۷۷۴ ۰.۱
سایر حبوبات ۲۳,۱۳۷ ۰.۲ ۳۵,۶۲۷ ۰.۰۵
جمع ۷۱۲,۰۳۲ ۶.۲۶ ۵۱۸,۵۷۵ ۰.۶۷
محصولات صنعتی پنبه ۷۱,۸۲۸ ۰.۶۳ ۱۷۵,۴۵۶ ۰.۲۳
توتون و تنباکو ۹,۹۸۰ ۰.۰۹ ۲۳,۵۸۶ ۰.۰۳
چغندر قند ۱۰۵,۰۳۶ ۰.۹۲ ۵,۵۹۴,۲۴۰ ۷.۲۶
سویا ۶۱,۵۳۷ ۰.۵۴ ۱۳۹,۹۷۲ ۰.۱۸
کنجد ۴۲,۹۴۸ ۰.۳۸ ۴۰,۴۴۳ ۰.۰۵
گلرنگ ۲,۲۵۷ ۰.۰۲ ۳,۲۱۴ ۰
روغن آفتاب گردان ۸,۲۴۶ ۰.۰۷ ۸,۷۷۶ ۰.۰۱
کلزا ۴۰,۲۰۲ ۰.۳۵ ۵۸,۶۶۷ ۰.۰۸
نیشکر ۸۷,۱۶۰ ۰.۷۷ ۷,۴۰۶,۹۹۰ ۹.۶۱
سایر دانه‌‏های روغنی ۲,۹۷۷ ۰.۰۳ ۸,۷۸۷ ۰.۰۱
جمع ۴۳۲,۱۷۱ ۳.۸ ۱۳,۴۶۰,۱۳۱ ۱۷.۴۷
سبزیجات سیب زمینی ۱۶۰,۲۱۷ ۱.۴۱ ۵,۱۴۰,۶۲۳ ۶.۶۷
پیاز ۶۳,۶۸۵ ۰.۵۶ ۲,۴۲۶,۰۵۰ ۳.۱۵
گوجه فرنگی ۱۵۱,۹۴۶ ۱.۳۴ ۶,۰۱۳,۱۴۲ ۷.۸۱
سایر سبزیجات ۱۴۲,۷۳۴ ۱.۲۵ ۳,۷۵۵,۳۰۸ ۴.۸۷
جمع ۵۱۸,۵۸۱ ۴.۵۶ ۱۷,۳۳۵,۱۲۳ ۲۲.۵
محصولات جالیزی خربزه ۷۵,۲۰۳ ۰.۶۶ ۱,۴۷۴,۷۱۹ ۱.۹۱
هندوانه ۱۲۵,۵۵۰ ۱.۱ ۳,۷۱۳,۸۰۷ ۴.۸۲
خیار ۶۶,۴۸۰ ۰.۵۸ ۱,۵۷۸,۲۰۱ ۲.۰۵
سایر محصولات جالیزی ۳۷,۷۸۲ ۰.۳۳ ۸۴۰,۵۶۴ ۱.۰۹
جمع ۳۰۵,۰۱۵ ۲.۶۸ ۷,۶۰۷,۲۹۱ ۹.۸۷
نباتات علوفه ای یونجه ۶۶۰,۴۸۳ ۵.۸۱ ۵,۹۵۰,۲۵۵ ۷.۷۲
شبدر ۶۱,۶۷۶ ۰.۵۴ ۶۱۲,۸۷۲ ۰.۸
ذرت علوفه ای ۲۴۳,۳۷۸ ۲.۱۴ ۱۱,۱۵۶,۷۷۴ ۱۴.۴۸
سایر محصولات علوفه ای ۱۱۱,۱۳۶ ۰.۹۸ ۱,۹۷۶,۰۵۱ ۲.۵۷
جمع ۱,۰۷۶,۶۷۴ ۹.۴۶ ۱۹,۶۹۵,۹۵۲ ۲۵.۵۷
سایر محصولات ۱۵۷,۵۱۱ ۱.۳۸ ۱۸۰,۶۲۸ ۰.۲۳
جمع کل ۱۱,۳۷۷,۰۳۷ ۱۰۰ ۷۷,۰۳۸,۸۳۳ ۱۰۰

در جدول فوق تمامی تولیدات زراعی کشور برای سال ۱۳۹۴ (آخرین آمار منتشر شده) ارائه شده است. با توجه به این آمارها، ۱۱ میلیون هکتار زمین زراعی به زیر کشت رفته است. از این سطح کشت در حدود ۷۷ میلیون تن محصول زراعی برداشت شده است. انواع محصولات زراعی با سطح زیر کشت و حجم تولید در این جدول قابل مشاهده است. ۵۰ درصد از کل زمین‌های زراعی کشور به کشت گندم اختصاص یافته است. ۱۵ درصد نیز به کشت جو و ۵ درصد نیز به کشت برنج اختصاص یافته است. آن چه که از این جدول می‌توان دریافت، این است که محصولات جالیزی که در واقع اثری بر امنیت غذایی کشور ندارند می‌تواند در سال‌هایی که امکان واردات گندم وجود ندارد به کشت گندم اختصاص یابد. قطعا بازدهی محصول در این اراضی کمتر از متوسط خواهد بود. با این حال، در حدود ۲.۴ درصد از زمین‌های زراعی کشور به محصولات جالیزی اختصاص یافته است و در صورت کشت گندم در این اراضی حجم تولید گندم در کشور قریب به ۵ درصد ارتقا خواهد یافت. این افزایش در تولید با توجه به سال ۱۳۹۴ برابر با ۵۰۰ هزار تن گندم بیشتر خواهد بود.

در نمودار زیر میزان تولید محصولات زراعی به تفکیک استان‌ها به نمایش درآمده است. این نمودار می‌تواند اهمیت استان‌های مختلف را در تامین امنیت غذایی کشور نشان دهد.

نمودار ۱. میزان تولید محصولات زراعی در سال ۱۳۹۳‌-۹۴ به تفکیک استان‌ها

با توجه به این نمودار، استان خوزستان با تولید ۱۴ میلیون تن محصول زراعی مهمترین استان کشور از این منظر است. پس از آن، استان‌های فارس، خراسان رضوی و آذربایجان غربی مهمترین استان‌های کشور هستند. نکته قابل توجه در این است که استان خوزستان و استان آذربایجان غربی جمعا ۱۸ میلیون تن برابر با ۲۴ درصد از کل تولیدات زراعی کشور را تامین می‌کنند. این دو استان تا سال‌های متمادی از شروع انقلاب اسلامی درگیر جنگ بودند. بنابراین از این نظر جغرافیای کشاورزی این دو استان برای کشور بسیار حیاتی است. در نمودار زیر نیز آمار تولید ۳۶ ساله محصولات زراعی در کشور ارائه شده است.

نمودار ۲. ترکیب محصولات زراعی تولید شده در کشور در طول زمان

با توجه به این نمودار، سهم سبزیجات در طول زمان افزایش یافته است. و سهم غلات کاهش یافته است. البته این بدان معنا نیست که تولید غله در کشور کاهش یافته است. بلکه در واقع افزایش تولید سایر محصولات از جمله سبزیجات بیشتر از افزایش تولید غله بوده است.

نوع کشت

در گزارش حاضر، استان‌های کشور از نظر نوع کشت نیز مورد بررسی قرار گرفتند. به این صورت که نوع کشت غالب در استان‌ها کرمانشاه، آذربایجان غربی، کردستان، اردبیل، لرستان، زنجان، ایلام و کهکیلویه کشت دیم بوده است. به هر حال بیشترین نوع کشت زراعی در کشور کشت آبی بوده است. با مقایسه تولیدات هر دو نوع کشت، در می‌یا‌بیم که کشت دیم سهم کمی در تولیدات زراعی داشته است. این امر به دلیل بازدهی کمتر محصول دیم نسبت به محصول آبی است. به طوری که استان کرمانشاه با ۸۰۰ هزار هکتار رتبه دوم سطح زیر کشت زراعی را داشته است، با تولید ۳ میلیون تن محصول در رتبه دهم تولید قرار دارد. دلیل این امر، غلبه کشت دیم در این استان بوده است.

جدول۲. توزیع سطح محصولات زراعی کشور در سال زراعی ۹۵‌-۱۳۹۴

استان سطح آبی سطح دیم مجموع
مقدار (هکتار) درصد از کل مقدار (هکتار) درصد از کل مقدار (هکتار) درصد از کل درصد تجمعی رتبه
خوزستان ۸۰۰,۶۲۰ ۱۳,۱ ۲۰۹,۹۳۹ ۳,۷ ۱,۰۱۰,۵۵۹ ۸,۶ ۸,۶ ۱
کرمانشاه ۱۷۱,۹۰۳ ۲,۸ ۶۲۳,۶۶۰ ۱۱ ۷۹۵,۵۶۳ ۶,۸ ۱۵,۴ ۲
آذربایجان شرقى ۲۵۳,۳۸۰ ۴,۱ ۴۸۷,۱۷۶ ۸,۶ ۷۴۰,۵۵۵ ۶,۳ ۲۱,۷ ۳
کردستان ۹۴,۱۸۳ ۱,۵ ۶۴۲,۲۷۹ ۱۱,۴ ۷۳۶,۴۶۳ ۶,۳ ۲۸ ۴
فارس ۵۵۰,۵۱۹ ۹ ۱۶۲,۵۱۳ ۲,۹ ۷۱۳,۰۳۲ ۶,۱ ۳۴,۱ ۵
خراسان رضوى ۵۲۷,۴۸۱ ۸,۶ ۱۸۳,۱۱۶ ۳,۲ ۷۱۰,۵۹۶ ۶ ۴۰,۱ ۶
آذربایجان غربى ۳۰۳,۶۳۷ ۵ ۳۹۰,۴۴۳ ۶,۹ ۶۹۴,۰۸۱ ۵,۹ ۴۶ ۷
گلستان ۳۵۸,۴۸۳ ۵,۹ ۳۱۷,۷۱۱ ۵,۶ ۶۷۶,۱۹۳ ۵,۷ ۵۱,۷ ۸
همدان ۲۳۵,۲۷۳ ۳,۹ ۴۱۸,۷۹۸ ۷,۴ ۶۵۴,۰۷۱ ۵,۶ ۵۷,۳ ۹
اردبیل ۲۱۹,۳۵۶ ۳,۶ ۳۹۱,۸۸۱ ۶,۹ ۶۱۱,۲۳۷ ۵,۲ ۶۲,۵ ۱۰
لرستان ۱۵۱,۶۱۷ ۲,۵ ۴۳۰,۱۴۱ ۷,۶ ۵۸۱,۷۵۸ ۴,۹ ۶۷,۴ ۱۱
زنجان ۱۰۹,۶۷۴ ۱,۸ ۳۳۶,۵۹۶ ۶ ۴۴۶,۲۷۰ ۳,۸ ۷۱,۲ ۱۲
مازندران ۳۰۲,۵۵۱ ۵ ۱۱۰,۱۱۶ ۱,۹ ۴۱۲,۶۶۸ ۳,۵ ۷۴,۷ ۱۳
مرکزى ۱۶۳,۰۲۳ ۲,۷ ۱۶۳,۹۶۰ ۲,۹ ۳۲۶,۹۸۴ ۲,۸ ۷۷,۵ ۱۴
قزوین ۱۶۱,۹۱۲ ۲,۶ ۱۱۰,۶۷۰ ۲ ۲۷۲,۵۸۲ ۲,۳ ۷۹,۸ ۱۵
خراسان شمالى ۱۱۰,۸۵۳ ۱,۸ ۱۵۸,۵۸۵ ۲,۸ ۲۶۹,۴۳۸ ۲,۳ ۸۲,۱ ۱۶
گیلان ۲۰۰,۴۵۱ ۳,۳ ۴۷,۲۴۸ ۰,۸ ۲۴۷,۶۹۹ ۲,۱ ۸۴,۲ ۱۷
اصفهان ۲۱۱,۲۴۹ ۳,۵ ۲۵,۶۳۳ ۰,۵ ۲۳۶,۸۸۲ ۲ ۸۶,۲ ۱۸
ایلام ۶۸,۱۴۹ ۱,۱ ۱۴۴,۸۹۹ ۲,۶ ۲۱۳,۰۴۷ ۱,۸ ۸۸ ۱۹
سیستان و بلوچستان ۱۸۹,۸۵۱ ۳,۱ ۱,۴۴۱ ۰ ۱۹۱,۲۹۲ ۱,۶ ۸۹,۶ ۲۰
کهگیلویه و بویر احمد ۴۰,۸۴۲ ۰,۷ ۱۲۷,۰۸۶ ۲,۲ ۱۶۷,۹۲۷ ۱,۴ ۹۱ ۲۱
جنوب استان کرمان ۱۶۱,۵۴۴ ۲,۶ ۰ ۰ ۱۶۱,۵۴۴ ۱,۴ ۹۲,۴ ۲۲
تهران ۱۳۵,۰۸۸ ۲,۲ ۱,۵۵۴ ۰ ۱۳۶,۶۴۲ ۱,۲ ۹۳,۶ ۲۳
بوشهر ۴۷,۷۳۳ ۰,۸ ۸۸,۲۶۵ ۱,۶ ۱۳۵,۹۹۸ ۱,۲ ۹۴,۸ ۲۴
چهارمحال و بختیاری ۷۵,۰۳۶ ۱,۲ ۵۸,۵۶۱ ۱ ۱۳۳,۵۹۷ ۱,۱ ۹۵,۹ ۲۵
کرمان ۱۲۶,۵۵۹ ۲,۱ ۵۱۵ ۰ ۱۲۷,۰۷۴ ۱,۱ ۹۷ ۲۶
سمنان ۷۱,۲۳۶ ۱,۲ ۱۷,۴۵۷ ۰,۳ ۸۸,۶۹۳ ۰,۸ ۹۷,۸ ۲۷
هرمزگان ۷۹,۱۴۱ ۱,۳ ۰ ۰ ۷۹,۱۴۱ ۰,۷ ۹۸,۵ ۲۸
خراسان جنوبى ۷۲,۵۴۵ ۱,۲ ۴,۶۷۷ ۰,۱ ۷۷,۲۲۱ ۰,۷ ۹۹,۲ ۲۹
قم ۴۳,۱۷۴ ۰,۷ ۱,۲۵۱ ۰ ۴۴,۴۲۵ ۰,۴ ۹۹,۶ ۳۰
البرز ۳۸,۱۰۰ ۰,۶ ۱۴۱ ۰ ۳۸,۲۴۱ ۰,۳ ۹۹,۹ ۳۱
یزد ۳۵,۰۰۸ ۰,۶ ۷ ۰ ۳۵,۰۱۵ ۰,۳ ۱۰۰ ۳۲
کل کشور ۶,۱۱۰,۱۷۱ ۱۰۰ ۵,۶۵۶,۳۱۶ ۱۰۰ ۱۱,۷۶۶,۴۸۷ ۱۰۰ ۱۰۰

جمع‌بندی

در این گزارش، جغرافیای زراعی ایران از جنبه‌های گوناگونی مورد بررسی قرار گرفت و آمار تمامی تولیدات زراعی ارائه شد. ۲۵ درصد از محصولات زراعی ایران را نباتات علوفه‌ای، به منظور تغذیه دام، تشکیل می‌دهند. غلات ۲۳ درصد از تولید را در برمی‌گیرد. ۲۲ درصد سبزیجات بوده است. محصولات صنعتی ۱۷ درصد را تشکیل می‌دهند. حبوبات کمترین مقدار و ۷ دهم درصد بوده است. در نهایت محصولات جالیزی ۹ درصد از تولیدات کشور را تشکیل داده است. سطح زیر کشت محصولات جالیزی ۳ درصد از زمین‌های زراعی را به خود اختصاص داده است.

سهم استان‌ها از این تولیدات متفاوت بوده است. برای مثال، استان خوزستان ۱۴ میلیون تن از محصولات زراعی کشور را تولید می‌کند. این درحالی است که سهم استان کهکیلویه و بویراحمد کمتر از ۳۰۰ هزار تن است. کل تولیدات زراعی کشور در سال ۹۴ برابر با ۷۷ میلیون تن بوده است. شایان ذکر است ترکیب تولیدات زراعی، با توجه به آمارهای ۳۶ ساله، در گذر زمان تغییر کرده است به طوری که سهم سبزیجات و نباتات علوفه‌ای افزایش یافته و سهم غلات کاهش پیدا کرده است.

استان‌های کشور از نظر نوع کشت نیز مورد بررسی قرار گرفتند. به این صورت که نوع کشت غالب در استان‌های کرمانشاه، آذربایجان غربی، کردستان، اردبیل، لرستان، زنجان، ایلام و کهکیلویه کشت دیم بوده است. به هر حال بیشترین نوع کشت زراعی در کشور کشت آبی بوده است. با مقایسه تولیدات هر دو نوع کشت، در میابیم که کشت دیم سهم کمی در تولیدات زراعی داشته است. این امر به دلیل بازدهی کمتر محصول دیم نسبت به محصول آبی است. به طوری که استان کرمانشاه با ۸۰۰ هزار هکتار رتبه دوم سطح زیر کشت زراعی را داشته است، با تولید ۳ میلیون تن محصول در رتبه دهم تولید قرار دارد. دلیل این امر، غلبه کشت دیم در این استان بوده است.

نظر بدهید