اقتصاد کشاورزی: جغرافیای زراعی کشور

مهدی ابراهیم‌زاده

0
296

ناظر اقتصاد: جغرافیای زراعی که عمدتاً به جنبه‌های اقتصادی تولید محصولات زراعی در موزائیکی از مکان‌های جغرافیایی توجه دارد یکی از شاخه‌های اقتصاد کشاورزی را تشکیل می‌دهد. این شاخه علمی به بررسی چهره زمینِ حاصل از فعالیت‌های کشاورزی از نظر شکل ظاهری، ساختار درونی و نحوه بهره‌برداری از زمین می‌پردازد. بدین‌سان جغرافیای کشاورزی، عمدتاً چشم‌انداز کشاورزی در مفهوم عام خود را در نظر دارد که از یک سو تنها به روستاها محدود نمی‌شود و از سوی دیگر تنها یکی از جنبه‌های اجتماع روستاها را در بر می‌گیرد (ذکی، ۱۳۹۴).

تولیدات زراعی کشور

تولیدات زراعی کشور در طی سال زراعی ۹۳‌-۹۴ در این قسمت ارائه شده است. در جدول زیر تمامی محصولات زراعی با سطح و حجم تولید مشخص شده‌اند.

جدول ۱. آمار تولیدات محصولات زراعی در سال زراعی ۹۳‌-۹۴

نوع محصولسطححجم تولید
مقدار (هکتار)درصدمقدار (تن)درصد
غلاتگندم۵,۷۱۵,۶۱۶۵۰.۲۴۱۱,۵۲۲,۳۱۸۱۴.۹۶
جو۱,۷۶۲,۶۱۶۱۵.۴۹۳,۲۰۱,۵۸۴۴.۱۶
شلتوک (برنج)۵۲۹,۹۶۷۴.۶۶۲,۳۴۷,۷۰۱۳.۰۵
ذرت دانه‌ای۱۶۶,۱۶۳۱.۴۶۱,۱۶۸,۶۲۹۱.۵۲
سایر غلات۶۹۲۰.۰۱۹۰۱۰
جمع۸,۱۷۵,۰۵۴۷۱.۸۶۱۸,۲۴۱,۱۳۳۲۳.۶۸
حبوباتنخود۴۶۲,۷۸۸۴.۰۷۱۹۳,۱۰۵۰.۲۵
لوبیا۹۴,۴۲۴۰.۸۳۲۱۲,۰۶۹۰.۲۸
عدس۱۳۱,۶۸۴۱.۱۶۷۷,۷۷۴۰.۱
سایر حبوبات۲۳,۱۳۷۰.۲۳۵,۶۲۷۰.۰۵
جمع۷۱۲,۰۳۲۶.۲۶۵۱۸,۵۷۵۰.۶۷
محصولات صنعتیپنبه۷۱,۸۲۸۰.۶۳۱۷۵,۴۵۶۰.۲۳
توتون و تنباکو۹,۹۸۰۰.۰۹۲۳,۵۸۶۰.۰۳
چغندر قند۱۰۵,۰۳۶۰.۹۲۵,۵۹۴,۲۴۰۷.۲۶
سویا۶۱,۵۳۷۰.۵۴۱۳۹,۹۷۲۰.۱۸
کنجد۴۲,۹۴۸۰.۳۸۴۰,۴۴۳۰.۰۵
گلرنگ۲,۲۵۷۰.۰۲۳,۲۱۴۰
روغن آفتاب گردان۸,۲۴۶۰.۰۷۸,۷۷۶۰.۰۱
کلزا۴۰,۲۰۲۰.۳۵۵۸,۶۶۷۰.۰۸
نیشکر۸۷,۱۶۰۰.۷۷۷,۴۰۶,۹۹۰۹.۶۱
سایر دانه‌‏های روغنی۲,۹۷۷۰.۰۳۸,۷۸۷۰.۰۱
جمع۴۳۲,۱۷۱۳.۸۱۳,۴۶۰,۱۳۱۱۷.۴۷
سبزیجاتسیب زمینی۱۶۰,۲۱۷۱.۴۱۵,۱۴۰,۶۲۳۶.۶۷
پیاز۶۳,۶۸۵۰.۵۶۲,۴۲۶,۰۵۰۳.۱۵
گوجه فرنگی۱۵۱,۹۴۶۱.۳۴۶,۰۱۳,۱۴۲۷.۸۱
سایر سبزیجات۱۴۲,۷۳۴۱.۲۵۳,۷۵۵,۳۰۸۴.۸۷
جمع۵۱۸,۵۸۱۴.۵۶۱۷,۳۳۵,۱۲۳۲۲.۵
محصولات جالیزیخربزه۷۵,۲۰۳۰.۶۶۱,۴۷۴,۷۱۹۱.۹۱
هندوانه۱۲۵,۵۵۰۱.۱۳,۷۱۳,۸۰۷۴.۸۲
خیار۶۶,۴۸۰۰.۵۸۱,۵۷۸,۲۰۱۲.۰۵
سایر محصولات جالیزی۳۷,۷۸۲۰.۳۳۸۴۰,۵۶۴۱.۰۹
جمع۳۰۵,۰۱۵۲.۶۸۷,۶۰۷,۲۹۱۹.۸۷
نباتات علوفه اییونجه۶۶۰,۴۸۳۵.۸۱۵,۹۵۰,۲۵۵۷.۷۲
شبدر۶۱,۶۷۶۰.۵۴۶۱۲,۸۷۲۰.۸
ذرت علوفه ای۲۴۳,۳۷۸۲.۱۴۱۱,۱۵۶,۷۷۴۱۴.۴۸
سایر محصولات علوفه ای۱۱۱,۱۳۶۰.۹۸۱,۹۷۶,۰۵۱۲.۵۷
جمع۱,۰۷۶,۶۷۴۹.۴۶۱۹,۶۹۵,۹۵۲۲۵.۵۷
سایر محصولات۱۵۷,۵۱۱۱.۳۸۱۸۰,۶۲۸۰.۲۳
جمع کل۱۱,۳۷۷,۰۳۷۱۰۰۷۷,۰۳۸,۸۳۳۱۰۰

در جدول فوق تمامی تولیدات زراعی کشور برای سال ۱۳۹۴ (آخرین آمار منتشر شده) ارائه شده است. با توجه به این آمارها، ۱۱ میلیون هکتار زمین زراعی به زیر کشت رفته است. از این سطح کشت در حدود ۷۷ میلیون تن محصول زراعی برداشت شده است. انواع محصولات زراعی با سطح زیر کشت و حجم تولید در این جدول قابل مشاهده است. ۵۰ درصد از کل زمین‌های زراعی کشور به کشت گندم اختصاص یافته است. ۱۵ درصد نیز به کشت جو و ۵ درصد نیز به کشت برنج اختصاص یافته است. آن چه که از این جدول می‌توان دریافت، این است که محصولات جالیزی که در واقع اثری بر امنیت غذایی کشور ندارند می‌تواند در سال‌هایی که امکان واردات گندم وجود ندارد به کشت گندم اختصاص یابد. قطعا بازدهی محصول در این اراضی کمتر از متوسط خواهد بود. با این حال، در حدود ۲.۴ درصد از زمین‌های زراعی کشور به محصولات جالیزی اختصاص یافته است و در صورت کشت گندم در این اراضی حجم تولید گندم در کشور قریب به ۵ درصد ارتقا خواهد یافت. این افزایش در تولید با توجه به سال ۱۳۹۴ برابر با ۵۰۰ هزار تن گندم بیشتر خواهد بود.

در نمودار زیر میزان تولید محصولات زراعی به تفکیک استان‌ها به نمایش درآمده است. این نمودار می‌تواند اهمیت استان‌های مختلف را در تامین امنیت غذایی کشور نشان دهد.

نمودار ۱. میزان تولید محصولات زراعی در سال ۱۳۹۳‌-۹۴ به تفکیک استان‌ها

با توجه به این نمودار، استان خوزستان با تولید ۱۴ میلیون تن محصول زراعی مهمترین استان کشور از این منظر است. پس از آن، استان‌های فارس، خراسان رضوی و آذربایجان غربی مهمترین استان‌های کشور هستند. نکته قابل توجه در این است که استان خوزستان و استان آذربایجان غربی جمعا ۱۸ میلیون تن برابر با ۲۴ درصد از کل تولیدات زراعی کشور را تامین می‌کنند. این دو استان تا سال‌های متمادی از شروع انقلاب اسلامی درگیر جنگ بودند. بنابراین از این نظر جغرافیای زراعی این دو استان برای کشور بسیار حیاتی است. در نمودار زیر نیز آمار تولید ۳۶ ساله محصولات زراعی در کشور ارائه شده است.

نمودار ۲. ترکیب محصولات زراعی تولید شده در کشور در طول زمان

با توجه به این نمودار، سهم سبزیجات در طول زمان افزایش یافته است. و سهم غلات کاهش یافته است. البته این بدان معنا نیست که تولید غله در کشور کاهش یافته است. بلکه در واقع افزایش تولید سایر محصولات از جمله سبزیجات بیشتر از افزایش تولید غله بوده است.

نوع کشت

در گزارش حاضر، استان‌های کشور از نظر نوع کشت نیز مورد بررسی قرار گرفتند. به این صورت که نوع کشت غالب در استان‌ها کرمانشاه، آذربایجان غربی، کردستان، اردبیل، لرستان، زنجان، ایلام و کهکیلویه کشت دیم بوده است. به هر حال بیشترین نوع کشت زراعی در کشور کشت آبی بوده است. با مقایسه تولیدات هر دو نوع کشت، در می‌یا‌بیم که کشت دیم سهم کمی در تولیدات زراعی داشته است. این امر به دلیل بازدهی کمتر محصول دیم نسبت به محصول آبی است. به طوری که استان کرمانشاه با ۸۰۰ هزار هکتار رتبه دوم سطح زیر کشت زراعی را داشته است، با تولید ۳ میلیون تن محصول در رتبه دهم تولید قرار دارد. دلیل این امر، غلبه کشت دیم در این استان بوده است.

جدول۲. توزیع سطح محصولات زراعی کشور در سال زراعی ۹۵‌-۱۳۹۴

استانسطح آبیسطح دیممجموع
مقدار (هکتار)درصد از کلمقدار (هکتار)درصد از کلمقدار (هکتار)درصد از کلدرصد تجمعیرتبه
خوزستان۸۰۰,۶۲۰۱۳,۱۲۰۹,۹۳۹۳,۷۱,۰۱۰,۵۵۹۸,۶۸,۶۱
کرمانشاه۱۷۱,۹۰۳۲,۸۶۲۳,۶۶۰۱۱۷۹۵,۵۶۳۶,۸۱۵,۴۲
آذربایجان شرقى۲۵۳,۳۸۰۴,۱۴۸۷,۱۷۶۸,۶۷۴۰,۵۵۵۶,۳۲۱,۷۳
کردستان۹۴,۱۸۳۱,۵۶۴۲,۲۷۹۱۱,۴۷۳۶,۴۶۳۶,۳۲۸۴
فارس۵۵۰,۵۱۹۹۱۶۲,۵۱۳۲,۹۷۱۳,۰۳۲۶,۱۳۴,۱۵
خراسان رضوى۵۲۷,۴۸۱۸,۶۱۸۳,۱۱۶۳,۲۷۱۰,۵۹۶۶۴۰,۱۶
آذربایجان غربى۳۰۳,۶۳۷۵۳۹۰,۴۴۳۶,۹۶۹۴,۰۸۱۵,۹۴۶۷
گلستان۳۵۸,۴۸۳۵,۹۳۱۷,۷۱۱۵,۶۶۷۶,۱۹۳۵,۷۵۱,۷۸
همدان۲۳۵,۲۷۳۳,۹۴۱۸,۷۹۸۷,۴۶۵۴,۰۷۱۵,۶۵۷,۳۹
اردبیل۲۱۹,۳۵۶۳,۶۳۹۱,۸۸۱۶,۹۶۱۱,۲۳۷۵,۲۶۲,۵۱۰
لرستان۱۵۱,۶۱۷۲,۵۴۳۰,۱۴۱۷,۶۵۸۱,۷۵۸۴,۹۶۷,۴۱۱
زنجان۱۰۹,۶۷۴۱,۸۳۳۶,۵۹۶۶۴۴۶,۲۷۰۳,۸۷۱,۲۱۲
مازندران۳۰۲,۵۵۱۵۱۱۰,۱۱۶۱,۹۴۱۲,۶۶۸۳,۵۷۴,۷۱۳
مرکزى۱۶۳,۰۲۳۲,۷۱۶۳,۹۶۰۲,۹۳۲۶,۹۸۴۲,۸۷۷,۵۱۴
قزوین۱۶۱,۹۱۲۲,۶۱۱۰,۶۷۰۲۲۷۲,۵۸۲۲,۳۷۹,۸۱۵
خراسان شمالى۱۱۰,۸۵۳۱,۸۱۵۸,۵۸۵۲,۸۲۶۹,۴۳۸۲,۳۸۲,۱۱۶
گیلان۲۰۰,۴۵۱۳,۳۴۷,۲۴۸۰,۸۲۴۷,۶۹۹۲,۱۸۴,۲۱۷
اصفهان۲۱۱,۲۴۹۳,۵۲۵,۶۳۳۰,۵۲۳۶,۸۸۲۲۸۶,۲۱۸
ایلام۶۸,۱۴۹۱,۱۱۴۴,۸۹۹۲,۶۲۱۳,۰۴۷۱,۸۸۸۱۹
سیستان و بلوچستان۱۸۹,۸۵۱۳,۱۱,۴۴۱۰۱۹۱,۲۹۲۱,۶۸۹,۶۲۰
کهگیلویه و بویر احمد۴۰,۸۴۲۰,۷۱۲۷,۰۸۶۲,۲۱۶۷,۹۲۷۱,۴۹۱۲۱
جنوب استان کرمان۱۶۱,۵۴۴۲,۶۰۰۱۶۱,۵۴۴۱,۴۹۲,۴۲۲
تهران۱۳۵,۰۸۸۲,۲۱,۵۵۴۰۱۳۶,۶۴۲۱,۲۹۳,۶۲۳
بوشهر۴۷,۷۳۳۰,۸۸۸,۲۶۵۱,۶۱۳۵,۹۹۸۱,۲۹۴,۸۲۴
چهارمحال و بختیاری۷۵,۰۳۶۱,۲۵۸,۵۶۱۱۱۳۳,۵۹۷۱,۱۹۵,۹۲۵
کرمان۱۲۶,۵۵۹۲,۱۵۱۵۰۱۲۷,۰۷۴۱,۱۹۷۲۶
سمنان۷۱,۲۳۶۱,۲۱۷,۴۵۷۰,۳۸۸,۶۹۳۰,۸۹۷,۸۲۷
هرمزگان۷۹,۱۴۱۱,۳۰۰۷۹,۱۴۱۰,۷۹۸,۵۲۸
خراسان جنوبى۷۲,۵۴۵۱,۲۴,۶۷۷۰,۱۷۷,۲۲۱۰,۷۹۹,۲۲۹
قم۴۳,۱۷۴۰,۷۱,۲۵۱۰۴۴,۴۲۵۰,۴۹۹,۶۳۰
البرز۳۸,۱۰۰۰,۶۱۴۱۰۳۸,۲۴۱۰,۳۹۹,۹۳۱
یزد۳۵,۰۰۸۰,۶۷۰۳۵,۰۱۵۰,۳۱۰۰۳۲
کل کشور۶,۱۱۰,۱۷۱۱۰۰۵,۶۵۶,۳۱۶۱۰۰۱۱,۷۶۶,۴۸۷۱۰۰۱۰۰

جمع‌بندی

در این گزارش، جغرافیای زراعی ایران از جنبه‌های گوناگونی مورد بررسی قرار گرفت و آمار تمامی تولیدات زراعی ارائه شد. ۲۵ درصد از محصولات زراعی ایران را نباتات علوفه‌ای، به منظور تغذیه دام، تشکیل می‌دهند. غلات ۲۳ درصد از تولید را در برمی‌گیرد. ۲۲ درصد سبزیجات بوده است. محصولات صنعتی ۱۷ درصد را تشکیل می‌دهند. حبوبات کمترین مقدار و ۷ دهم درصد بوده است. در نهایت محصولات جالیزی ۹ درصد از تولیدات کشور را تشکیل داده است. سطح زیر کشت محصولات جالیزی ۳ درصد از زمین‌های زراعی را به خود اختصاص داده است.

سهم استان‌ها از این تولیدات متفاوت بوده است. برای مثال، استان خوزستان ۱۴ میلیون تن از محصولات زراعی و جغرافیای زراعی کشور را تولید می‌کند. این درحالی است که سهم استان کهکیلویه و بویراحمد کمتر از ۳۰۰ هزار تن است. کل تولیدات زراعی کشور در سال ۹۴ برابر با ۷۷ میلیون تن بوده است. شایان ذکر است ترکیب تولیدات زراعی، با توجه به آمارهای ۳۶ ساله، در گذر زمان تغییر کرده است به طوری که سهم سبزیجات و نباتات علوفه‌ای افزایش یافته و سهم غلات کاهش پیدا کرده است.

استان‌های کشور از نظر نوع کشت نیز مورد بررسی قرار گرفتند. به این صورت که نوع کشت غالب در استان‌های کرمانشاه، آذربایجان غربی، کردستان، اردبیل، لرستان، زنجان، ایلام و کهکیلویه کشت دیم بوده است. به هر حال بیشترین نوع کشت زراعی و جغرافیای زراعی در کشور کشت آبی بوده است. با مقایسه تولیدات هر دو نوع کشت، در میابیم که کشت دیم سهم کمی در تولیدات زراعی داشته است. این امر به دلیل بازدهی کمتر محصول دیم نسبت به محصول آبی است. به طوری که استان کرمانشاه با ۸۰۰ هزار هکتار رتبه دوم سطح زیر کشت زراعی را داشته است، با تولید ۳ میلیون تن محصول در رتبه دهم تولید قرار دارد. دلیل این امر، غلبه کشت دیم در این استان بوده است.

نظر بدهید