بررسی روند استراتژیک جمعیت و رشد اقتصادی جهان تا سال ۲۰۴۵

0
870

بر اساس مطالعات انجام‌شده، جمعیت جهان در سال ۲۰۴۵ تقریباً مابین ۳/۸ تا ۴/۱۰ میلیارد نفر خواهد شد، علت این امر نیز رشد فزاینده امید به زندگی، کاهش مرگ‌ومیر نوزادان و افزایش مستمر نرخ زادوولد در اکثر کشورهای در حال توسعه، بیان شده است. لازم به ذکر است که رشد جمعیت به آرامی و غیرعادلانه بین کشورهای توسعه‌یافته توزیع شده است. برای مثال کشور ژاپن و تعدادی از کشورهای اروپایی، کاهش در جمعیت را تجربه کرده‌اند. در کشورهای در حال توسعه، رشد سریع جمعیت و شهری شدن، به احتمال زیاد یک چالش در ثبات این کشورها ایجاد خواهد کرد. از طرفی عدم تعادل در سن و جنسیت، در صورتی که رشد جمعیت جوان داشته باشیم، مخصوصاً در خاورمیانه، آسیای مرکزی و صحرای آفریقا، باعث تشدید تنش سیاسی و اجتماعی خواهد شد، همچنین تهیه کردن آب برای این جمعیت نیز ممکن است موجب ایجاد نارضایتی در میان مردم کشورهای مختلف گردد. با بیان مقدمه فوق، در این قسمت ابتدا به بررسی رشد جمعیت جهانی خواهیم پرداخت، در ادامه بحث تعادل بین جنسیت و سن بیان خواهد شد، در پایان نیز علل مهاجرت، شهرنشینی و پیش‌بینی رشد اقتصادی جهان برای سال ۲۰۴۵ بررسی خواهد شد.
۱- رشد جمعیت جهان
جمعیت جهان در سال ۲۰۱۴ حدود ۲/۷ میلیارد نفر می‌باشد که با احتساب افزایش یک میلیاردی برای ۱۲ سال آینده این تعداد جمعیت برای سال ۲۰۴۵ بین ۳/۸ تا ۴/۱۰ میلیارد نفر در نوسان خواهد بود. (نمودار ۱). از جمله عوامل مهم رشد ۵/۴۴ درصدی جمعیت تا سال ۲۰۴۵ را می‌توان به شرح زیر بیان کرد:
• نرخ بالای رشد زادوولد در کشورهای در حال توسعه
• بهبود روند بهداشت و سلامت مادر
• مراعات اصول بهداشتی و کاهش مرگ‌ومیر برای سنین زیر ۵ سال

monitoreconomy_ir-population-1

                                                     نمودار ۱. جمعیت و نرخ رشد

به احتمال زیاد این رشد جمعیت در کشورهای در حال توسعه و به خصوص کشورهای اطراف صحرای آفریقا اتفاق خواهد افتاد. به عبارتی قاره آفریقا، به تنهایی ۴۹ درصد از رشد جمعیت تا سال ۲۰۵۰ را به خود اختصاص خواهد داد. رشد بالای جمعیت در کشورهای فقیر دنیا به احتمال زیاد باعث بروز مشکلاتی از قبیل فقر، فلاکت و همچنین تقاضای شدید برای تحصیلات، سلامتی و بهداشت به وجود خواهد آورد.
از طرفی در اکثر کشورهای توسعه‌یافته، نرخ رشد زادوولد رو به کاهش می‌باشد. عمده دلیل این شرایط نیز تغییر وضع زندگی در کشورهای توسعه‌یافته و همچنین تغییر جایگاه زن در جوامع این کشورها می‌توان بیان کرد.
کشورهای شرق و جنوب شرقی آسیا تجربه کاهش تعداد بچه را داشته‌اند و نتیجه این کار کاهش نیروی کار مولد برای کارهای تولیدی بوده است.
برخی از کشورها نیز اقدام به اعمال قوانینی برای کاهش جمعیت خود کرده‌اند که می‌توان آن جمله کشورها به چین اشاره کر. قانون تک فرزندی در کشور چین که باعث ایجاد مشکلات بلندمدت برای کشور چین شده است؛ که عمده مشکل این قانون ایجاد عدم تعادل جنسی در کشور چین خواهد شد. البته لازم به ذکر است که وضع این قانون در کشور چین از رشد فزاینده جمعیت کاملاً جلوگیری کرده است و از این حیث می‌توان گفت قانون موفقی بوده است.
۲- تعادل بین جنس و سن
عدم تعادل بین جنسیت و سنین در جوامع مختلف باعث تشدید تنش‌های سیاسی و اجتماعی می‌شود. میانگین سنی در جهان دارای رشد فزاینده است (اگر چه نرخ رشد میانگین سنی در کشورهای در حال توسعه کم تر می‌باشد). این نشان‌دهنده رشد سریع گروه سنی در این کشورها می‌باشد. بر اساس مطالعات انجام‌شده و همان طور که در نمودار ۲ مشاهده می‌شود در سال ۲۰۴۵ بالای ۷۵۰ میلیون نفر در گروه سنی بالای ۶۵ سال می‌باشند . برای این کشورها جمعیت مسن به طور فزاینده‌ای افزایش خواهد یافت. کل تأمین مالی مورد نیاز شامل حقوق بازنشستگی عامه جامعه دولتی، خدمات بهداشتی عمومی و پرستاری طولانی مدت موجب ایجاد فشار مالی برای این کشورها خواهد شد. برخی از کشورهای توسعه‌یافته نمی‌توانند رفاه عمومی این گروه سنی را تأمین کنند. کاهش جمعیت شاغل منجر به افزایش هزینه‌های رفاه عمومی می‌گردد. همچنین تعداد بازنشستگان و حقوق مربوط به آنان نیز یکی دیگر از معضلات این کشورها می‌باشد (این معضل در برخی از کشورهای در حال توسعه اتفاق افتاده است). برای برخی از دولت‌ها افزایش هزینه‌های رفاه عمومی، آن‌ها را به چگونگی تهیه نیازهای مالی برای ایجاد رفاه عمومی سوق می‌دهد. در جوامعی که با معضل پیری نیروی کار مواجه هستند مردمان پیر به احتمالی زیاد سهم فزاینده‌ای از اعتبار و مقام در جامعه دریافت خواهند کرد. البته این جوامع بایستی اقدام به اجرای سیاست‌هایی برای افزایش جمعیت جوان به عنوان نیروی کار شاغل و فعال اقدام کنند. البته بایستی نیروی جوان نیز هزینه‌های مربوط به سالمندان را بیهوده تلقی نکنند.
بر اساس مطالعات انجام‌شده، زنان تا سال ۲۰۴۵ تقریباً ۵۵ درصد از جمعیت جهان را به خود اختصاص خواهند داد (نمودار ۲). پیش‌بینی می‌شود این عدم تعادل جنسی در برخی مناطق تغییر معنی‌داری در این جوامع ایجاد کند. به احتمال زیاد برخی از کشورهای آسیایی تجربه بدی نسبت به حرکت جامعه از جنس مرد به جنسیت زن را خواهند داشت (البته در اینجا منظور جوامع شرقی که مردسالاری حاکم است). برای مثال به دلیل قوانین مربوط به ارث و میراث در چین حدوداً ۴۵ میلیون مرد بیشتر از زن در سال ۲۰۴۵ وجود خواهد داشت . بدتر کردن بالقوه عدم تعادل جنسی موجب افزایش مهاجرت در چین خواهد شد. افزایش تعداد مردان جوان ممکن است در جامعه چین مشکلاتی از قبیل ازدواج و عدم تشکیل خانواده برای این گروه از مردان به وجود آورد.

monitoreconomy_ir-population-2

نمودار ۲. جمعیت جهانی به تفکیک گروه سنی ۱۰ ساله و جنسیت
Source: UN (2012), ‘World Population: The 2012 Revision’

۳- مهاجرت
مهاجرت در جوامع مختلف در حال افزایش است یا روند رشد آن ثابت می‌باشد. در سال ۲۰۰۵، ۱۹۱ میلیون نفر کشور خود را ترک کرده و مهاجرت کرده‌اند. در سال ۲۰۱۴ این رقم به ۲۳۲ میلیون رسیده است. کشورهایی که مهاجرت در آن‌ها زیاد است اقدام به قوانین محدودکننده برای مهاجرین کرده‌اند که برخی از آن‌ها یا به عبارتی تعداد کمی از این کشورها در این زمینه موفق شده‌اند. در ده سال اخیر روند مهاجرت از کشورهای آسیایی و آفریقایی به سمت کشورهای آمریکایی و اروپایی بوده است.
اگرچه در سال ۲۰۴۵، تعداد مهاجرین رشد فزاینده‌ای در کشورهای آسیایی و آفریقایی خواهد داشت. ولی آسیا در سال ۲۰۴۵ مقصد مهمی برای خیلی از کشورها خواهد شد. (نمودار ۳)

monitoreconomy_ir-population-3-jpg

     نمودار ۳. تغییر مکانی مرکز جهانی اقتصاد
Source: Quah, D. (2011), ‘The Global Economy’s Shifting Centre of Gravity’ (adapted by DCDC)

کشورهای توسعه‌یافته، درصد قابل‌توجهی از مهاجرت را به خود اختصاص داده‌اند. بر اساس مطالعات انجام‌شده هدف اصلی از مهاجرت کار می‌باشد. گرچه پیشرفت صنعتی می‌تواند باعث کاهش نیروی کار معمولی و همچنین افزایش تقاضا برای نیروی کار ماهر(متناسب با تکنولوژی مورد نظر) گردد.
در طول دوره ۲۰۵۰-۲۰۱۰ تعداد مهاجرت جهانی به کشورهای توسعه‌یافته به احتمال زیاد برابر ۹۶ میلیون نفر خواهد شد. البته در صورتی که میزان مرگ‌ومیر بیش تر از زادوولد باشد این رقم به ۳۳ میلیون کاهش پیدا خواهد کرد. اکثر مهاجرت‌ها به کشورهای آمریکا، کانادا، انگلستان و استرالیا خواهد بود؛ و اکثراً مردم کشورهای بنگلادش، چین، هند و مکزیک اقدام به مهاجرت خواهند کرد . بدون مهاجرت جامعه آماری کشورهای توسعه‌یافته رو به کاهش خواهد شد. در نتیجه کشورهای توسعه‌یافته که افزایش جمعیتی از سوی مهاجرین را دارند، به طور یقین میزان و اهمیت اقلیت قومی را افزایش خواهند داد. ایجاد گروه‌های قومیتی، هم از لحاظ اقتصادی و هم از لحاظ جمع کردن موثر مهاجرین (به عنوان نیروی کار) دارای توجیه اقتصادی خواهد بود.
۴- شهرگرایی
بنا به گزارش IMF، در سال ۲۰۴۵ تقریبا ۷۰ درصد از مردم جهان در شهرها زندگی خواهند کرد. شهری‌شدن یکی از موضوعات مهم برای کشورهای در حال توسعه می‌باشد. شهری‌شدن باعث توسعه اقتصادی و سیاسی در کشورهای توسعه یافته می‌گردد، اما – بدون اقدامات پیش‌گیری‌کننده برای مهاجرت- ممکن است فشارهای زیربنایی و محیط زیستی برای این کشورها ایجاد کند و این باعث ایجاد تنش اجتماعی در افزایش جمعیت شهری گردد. شهری شدن و تاثیر آن بر تغییرات آب و هوایی به مثابه افزایش اندازه بحران انسانی برای کشورهای در حال توسعه می‌باشد. مخصوصا از وقتی که اکثریت مناطق شهری در نزدیکی سواحل ساخت و ساز کرده‌اند که این شرایط در مقابل بلایای طبیعی مانند طوفان و سیل به مراتب آسیب پذیرتر خواهد بود.
در سال ۲۰۴۵، نسبت زندگی مردم در مناطق شهری افزایش خواهد یافت و جامعه آماری شهرنشینی جهان تقربیا از ۵۰ به ۷۰ درصد افزایش خواهد داشت (نمودار ۴). این رشد سریع شهرگرایی بیشتر در کشورهای در حال توسعه اتفاق خواهد افتاد. برای ۲۳ کشور در حال توسعه در سال ۲۰۱۵ حدود ۱۰ میلیون یا بیشتر، ساختمان مسکونی پیش بینی می‌گردد. افزایش شهرنشینی بیشتر در کشورهای آسیایی اتفاق خواهد افتاد، به طوری که پیش بینی می گردد در ۱۵ سال آینده در کشور چین بین ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون جمعیت از سمت روستاها به سمت شهرها حرکت خواهند کرد . از طرفی مدیریت موثر شهری شدن می‌تواند کمک شایانی به رشد اقتصادی کشورهای در حال توسعه نماید . علت اینکه شهری‌شدن باعث رشد اقتصادی در کشورهای در حال توسعه می‌گردد این می‌باشد که شهری‌شدن باعث می‌گردد تا نیاز به حمل و نقل و مدرنیزه‌کردن آن افزایش پیدا کند و به دنبال آن شبکه‌های ارتباطی گسترده گردد و همه این عوامل باعث افزایش رشد اقتصادی در این کشورها خواهد شد البته شهری شدن دارای معایبی نیز هست که مهم ترین آن آلودگی محیط زیست می‌باشد که به نوبه خود بایستی مورد توجه قرار گیرد. بر اساس مطالعات انجام شده در سال ۲۰۴۵ شاهد ۲۸۰ کلان شهر (شهرایی با جمعیت بالای ۲۰ میلیون سکنه) خواهیم بود.

monitoreconomy_ir-population-4-jpg

نمودار ۴ . رشد آماری جمعیت در محیط های شهری
Source: UN ‘World Urbanization Prospects: 2011 Revision’

monitoreconomy_ir-population-5-jpg

نمودار ۵. مرکز اصلی جمعیت

نمودار ۵ نیز نشان دهنده این می باشد که اندازه جمعیت بیشتر از ۳۰ شهر در دوره ۲۰۱۵ تا ۲۰۴۵ به اندازه ۱۰ میلیون نفر افزایش خواهد یافت که این امر نشان دهنده افزایش جمعیت شهر نشینی بالای ۴۰ درصد در دوره ۲۰۱۵ تا ۲۰۴۵ برای این کشورها می‌باشد.
۵- رشد اقتصادی
در پایان این قسمت نیز به بررسی رشد اقتصادی در کشورهای منتخب و پیش‌بینی رشد اقتصادی در سال ۲۰۴۵ برای این کشورها خواهیم پرداخت. جدول ۱ نتایج حاصل از مطالعات انجام‌شده در این زمینه را نشان می‌دهد.

جدول ۱. رشد اقتصادی (تولید ناخالص داخلی: ارزش به تریلیون دلار آمریکا): واحد: درصد

monitoreconomy_ir-population-6-jpg

بر اساس جدول فوق رشد اقتصادی برای کشورها به ترتیب از پایین به بالا در نمودار زیر برای سال ۲۰۱۴ رسم شده است؛ و در مقابل آن نیز رشد اقتصادی برای سال ۲۰۴۵ برای هر کشوری رسم شده است. با توجه به نمودار زیر در ۲۰۱۴ بیش‌ترین رشد اقتصادی برای کشور آمریکا بوده است. ولی در ۲۰۴۵ کشور چین اولین رشد اقتصادی را دارا خواهد بود؛ و اختلاف آن نیز با سایر کشورها بسیار بالا می‌باشد. حتی رشد اقتصادی چین در ۲۰۴۵ به تنهایی از رشد اقتصادی کشوهای اروپایی بیشتر خواهد شد. بعد از چین بیش‌ترین رشد اقتصادی مربوط به کشورهای آمریکا و هند بوده و پایین‌ترین رشد اقتصادی در ۲۰۴۵ مربوط به کشورهای اتیوپی، الجزایر و شیلی می‌باشد. برای کشور ایران نیز در ۲۰۱۴ رشد اقتصاد یک درصد لحاظ شده است که در ۲۰۴۵ این مقدار به ۳/۳ درصد خواهد رسید؛ که در مقایسه با کشورهای دیگر رشد اقتصادی معقولی می‌باشد.

monitoreconomy_ir-population-7

                          نمودار ۶. بررسی رشد اقتصادی در کشورهای منتخب در دو دوره ۲۰۱۴ و ۲۰۴۵

۶- جمع‌بندی مطالب
در یک جمع‌بندی کلی اهم موارد استخراج شده از گزارش فوق به شرح زیر می‌باشد:
رشد فزاینده امید به زندگی، کاهش مرگ‌ومیر نوزادان و افزایش مستمر نرخ زادوولد در اکثر کشورهای در حال توسعه
از جمله عوامل مهم رشد ۵/۴۴ درصدی جمعیت تا سال ۲۰۴۵ را می‌توان به شرح زیر بیان کرد:
• نرخ بالای رشد زادوولد در کشورهای در حال توسعه
• بهبود روند بهداشت و سلامت مادر
• مراعات اصول بهداشتی و کاهش مرگ‌ومیر برای سنین زیر ۵ سال
رشد بالای جمعیت در کشورهای فقیر دنیا به احتمال زیاد باعث بروز مشکلاتی از قبیل فقر، فلاکت و همچنین تقاضای شدید برای تحصیلات، سلامتی و بهداشت به وجود خواهد آورد.
عدم تعادل بین جنسیت و سنین در جوامع مختلف باعث تشدید تنش‌های سیاسی و اجتماعی می‌شود.
حرکت جوامع در حال توسعه به سمت جمعیت مسن؛ برای این کشورها جمعیت مسن به طور فزاینده‌ای افزایش خواهد یافت. کل تأمین مالی مورد نیاز شامل حقوق بازنشستگی عامه جامعه دولتی، خدمات بهداشتی عمومی و پرستاری طولانی مدت موجب ایجاد فشار مالی برای این کشورها خواهد شد.
بر اساس مطالعات انجام‌شده، زنان تا سال ۲۰۴۵ تقریباً ۵۵ درصد از جمعیت جهان را به خود اختصاص خواهند داد (نمودار ۲). پیش‌بینی می‌شود این عدم تعادل جنسی در برخی مناطق تغییر معنی‌داری در این جوامع ایجاد کند.
افزایش رشد شهرگرایی در دروه ۲۰۴۵-۲۰۱۵ به اندازه ۴۰ تا ۷۰ درصد.
از جمله معایب و مزایای شهرگرایی در کشورهای در حال توسعه می توان به موارد زیر اشاره کرد:
الف- مزایا شهرگرایی:

  • مکانیزه شده حمل و نقل عمومی
  •  مدرنیزه شدن شبکه ارتباطات
  • افزایش رشد اقتصادی

ب- معایب شهرگرایی:

  •  تخریب محیط زیست و مسائل مربوط به آلودگی‌های محیط زیستی
  •  مشکل کم‌آبی برای جوامع در حال توسعه
  •  کاهش نیروی کار مورد نیاز در بخش کشاورزی که با مکانیزه شدن بخش کشاورزی (صنعتی شدن) این معضل تا ۲۰۴۵ قابل حل می‌باشد.

در پایان نیز به استخراج استراتژی‌هایی برای اقتصاد ایران خواهیم پرداخت:

  •  توجه به مسائل بهداشتی و درمانی برای کاهش مرگ و میر گروه سنی زیر ۵ سال
  •  ایران نیز همانند کشورهای در حال توسعه با مشکل افزایش میانگین سنی مواجه خواهد شد (افزایش تعداد افراد بالای ۶۰ سال) در

نتیجه برای مدیریت این امر موارد زیر قابل اجرا است:
– توجه به تامین مالی برای حقوق بازنشستگی
– افزایش خدمات بهداشتی و درمانی برای این گروه سنی
– مدیریت در افزایش زادوولد و افزایش جمعیت جوان به صورت مدیریت شده (منظور از افزایش جمعیت مدیریت شده این می باشد که همزمان با افزایش جمعیت امکاناتی از قبیل تحصیلات، بهداشت و سلامت نیز متناسب با افزایش جمعیت، افزایش یابد)

  •  با توجه به افزایش جمعیت زنان تا ۲۰۴۵ نسبت به مردان بایستی ایجاد شرایط کافی برای اشتغال زنان فراهم گردد.
  •  همچنین توجه به مسئله ازدواج و تشکیل خانواده به منظور افزایش جمعیت
  •  با توجه به افزایش جمعیت تا ۲۰۴۵ و نیاز این تعداد از افراد به آب، بایستی دولت اقدام به کارهای عمرانی (برای مثال ایجاد سد) برای ذخیره آب برای نسل آینده کند.

نظر بدهید