اندازه بازار فعالیت‌های برون سپاری شده در جهان

بهمن خداپناه

0
55

ناظر اقتصاد: برون سپاری یکی از شیوه‌های نوین مدیریت در سازمان‌ها است که سالیان متمادی در کشورهای توسعه یافته اجرا و نتایج آن مستمرا برای اصلاح روش‌ها مورد ارزیابی قرار گرفته است. از این رو، در این گزارش به بررسی مفهوم، اهداف، مزایا و معایب برون سپاری پرداخته شده و حجم فعالیت‌های برون سپاری در جهان را مورد بحث قرارخواهیم داد.

اندازه بازار فعالیت‌های برون سپاری شده در جهان
نقشه ۱: مناطقی که در آن فرایند برون سپاری خریدار دارد

برون‌سپاری یک فاز انتقالی است که در آن یک موسسه، انجام یک فعالیت در موسسه را طی یک قرارداد به یک موسسه خارجی انتقال می‌دهد. مرحله قبل از فاز انتقالی، یافتن منابع در موسسه خارجی است. به عنوان مثال در حوزه بازاریابی، به طور معمول بنگاه‌ها یک خدمت خاص را به یک موسسه تخصصی واگذار می‌کنند. مثلا آژانس‌های تبلیغاتی، آژانس‌های تحقیقات بازاریابی، بنگاه‌های متخصص در حوزه فروش، انبارداری و توزیع و مدیریت زنجیره تامین. برون‌سپاری عموما به فعالیت‌هایی که به طور متوالی توسط سازمان به بنگاه‌های خارجی واگذار می‌شده است دلالت ندارد.

از دیدگاه برزیل (۱۹۹۴)، برون‌سپاری فرایند انتقال عملیاتی از یک بنگاه تجاری (شرکت / منبع) است که می‌تواند توسط یک شرکت دیگر انجام شود. این عملیات شامل فعالیت‌های پشتیبانی یا فعالیت‌هایی است که به طور مستقیم به روند تولیدی موسسه مرتبط است. فلوری (۲۰۰۳) برون‌سپاری را تلاشی برای به وجود آوردن شرکت‌هایی با انعطاف‌پذیری و انطباق‌پذیری بالا در بازار در حال تغییر تعریف می‌کند که این بازار متغیر نیازمند سازمان‌هایی است که مرتبا اقدامات و فعالیت‌های سازمانی خود را تغییر دهند.

پیتر دراکر درباره برونسپاری می‌گوید: «چنین امری در واقع در حکم تحولی بنیادین در ساختار سازمان‌های جهان فردا است. این بدان معنا است که دیگر الزامی نیست که سازمان‌های بزرگ به تشکیلاتی بدل شوند که تعداد زیادی افراد را در استخدام خود داشته باشند. این قبیل سازمان‌ها به تشکیلاتی تبدیل می‌شوند که به درآمدهای عالی و بهره‌وری بالا دست پیدا می‌کنند، زیرا تنها بر فعالیت‌هایی تمرکز می‌کنند که به خاطر آن‌ها ماموریت یافته‌اند. کارهایی را انجام می‌دهند که دقیقا به اهداف سازمانی آن‌ها مربوط است. کارهایی را که به خوبی می‌شناسند و به جزئیات آن آشنایند. بقیه کارهای خدماتی اینگونه سازمان‌ها به نهاد‌های بیرونی واگذار می‌شود» (Sharpe, 1997).

اهداف برون‌سپاری

برون‌سپاری وظایف دولتی می‌تواند منجر به خلق ایده‌های جدید در زمینه انجام کار به صورت کارا و موثر و استفاده از دانش و منابع محدود در بخش عمومی شود. در مواقعی که دولت‌ها سرمایه لازم برای نوآوری ندارند، برون‌سپاری تحقیق و توسعه را امکان‌پذیر می‌سازد.

برون‌سپاری باعث تغییرات بنیادین در ساختار و فرهنگ سازمان می‌شود که بهبود عملکرد را تسهیل می‌کند. برون‌سپاری زیرساخت‌ها، سرمایه لازم برای تجهیز و نوسازی دستگاه‌ها و ابزار را ایجاد می‌کند. برون‌سپاری، باعث می‌شود شرکت‌های دولتی بر راهبردها، برنامه‌ها و وظایف مهمی که بهترین عملکرد را دارند، تمرکز کنند. برون‌سپاری همچنین باعث آزاد‏سازی ‏منابع محدود شهری برای اهداف مهم‌تر عمومی، از جمله افزایش سطح کیفیت زندگی، برقراری امنیت عمومی و رشد اقتصادی پایدار می‌شود. اگرچه برون‌سپاری در سال‌های اخیر محل مناقشه بوده و در اتحادیه‌های کارگری بخش شهری و خصوصی مخالفت‌هایی ایجاد کرده است، اما می‌تواند باعث سیاست‌زدایی در ارائه خدمات شود. همچنین به وسیله قراردادهای مشخص باعث کنترل بودجه و مانع عدم ارائه خدمات می‌شود.

حجم بازار برون سپاری در جهان

اندازه بازار خدمات برون سپاری شده از سال ۲۰۰۰-۲۰۱۸ در نمودار زیر نشان داده شده است. چنانچه مشاهده می‌شود، حجم این فعالیت‌ها در طول ۱۸ سال از ۴۵.۶ میلیارد دلار به ۸۵.۶ دلار افزایش پیدا کرده است.

اندازه بازار فعالیت‌های برون سپاری شده در جهان
نمودار۱: اندازه بازار خدمات برون سپاری شده از سال ۲۰۰۰-۲۰۱۸(ارقام میلیارد دلار)

چنانچه در نمودار زیر قابل مشاهده است، صنعت حسابداری و فناوری اطلاعات، بازاریابی دیجیتال، توسعه، منابع انسانی و پشتیبانی مشتریان از پرطرفدارترین صنایع برون سپاری هستند. در این بین شرکت‌ها حدد ۳۷ درصد فعالیت‌های مربوط به حوزه حسابداری و خدمات فناوری اطلاعات خود را به صورت برون سپاری انجام می‌دهند.

اندازه بازار فعالیت‌های برون سپاری شده در جهان
نمودار ۲: محبوب‌ترین صنایع سپاری شده به همراه میزان فعالیت‏های برون سپاری شده در هر صنعت

اشکال برون‌سپاری

برون‌سپاری اشکال گوناگونی دارد. از جمله:

  • قرارداد پیمانکاری: شامل یک فرایند مناقصه‌ای و رقابتی است که در آن درخواست قرارداد واجدان شرایط ارائه می‌شود. در بعضی از شهرها و ایالات پیمانکاران باید قبل از مناقصه ثبت نام کنند اما در بعضی شهرها پیمانکار به صورت مستقیم براساس تجربه و شهرت انتخاب می‌شود. سپس درخواست پیمانکاران مورد بررسی قرار می‌گیرد و بر اساس هزینه یا بهترین ارزش انتخاب می‌شود. عملکرد پیمانکاران براساس مفاد قرارداد مورد نظارت و مدیریت قرار می‌گیرد.
  • مشارکت عمومی –خصوصی: قرارداد مشارکت بین دولت و سازمان‌های خصوصی که به صورت مشترک به سرمایه‌گذاری یا اجرای یک عملیات، پروژه یا خدمت بپردازند. مشارکت عمومی خصوصی معمولا شامل مشارکت سهامداران محلی برای ارائه عملیات، پروژه یا خدمت می‌باشد. در این نوع قرارداد هر دو طرف عمومی و خصوصی با برعهده گرفتن عملیاتی که هیچ یک از دو طرف به تنهایی قادر به انجام آن نبود، از منافع آن بهره‌مند می‌شوند.
    همکاری داوطلبانه: انجمن‌های داوطلب خدمات عمومی ارزشمند برای شهروندان را بدون هزینه در شهر انجام می‌دهند. بسیاری از شهرها از داوطلبان برای نگهداری از فضاهای سبز و پارک‌ها، برنامه‏‌های تفریحی، دیده‌بانی در محلات و سایر انواع فعالیت‌ها استفاده می‌کنند.
  • تفویض مسئولیت: دولت بعضی از مسئولیت‌هایش را برای ارائه خدمات یا اجرای برنامه واگذار می‌کند. تفویض مسئولیت اغلب زمانی انجام می‌شود که یک سازمان خصوصی یا عمومی دیگر، با خرید یک مایملک عمومی ارائه خدمات و اجرای برنامه‌های مربوط به آن را نیز به عهده می‌گیرد.
  • اعطای امتیاز: اعطای مجوز به یک سازمان ارائه دهنده خدمت خصوصی که به صورت انحصاری، خدمات عمومی در یک ناحیه بخصوص را ارائه دهد. سپس بخش خصوصی از شهروندان هزینه خدماتی که ارائه کرده است را دریافت می‌کند. اگرچه این روش کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرد، اما در شهرهای بزرگ روشی کارامد برای مدیریت جمع آوری زباله و حمل و نقل شهروندان می‌باشد.
  • کوپن یا حواله‌‏های دولتی: به معنای پرداخت‌های دولت به بخش ثالث برای ارائه خدمات یا تامین کالا برای شهروندان است. کوپن‏‌ها معمولا برای بالا بردن افزایش توان رقابت یا افزایش دسترسی شهروندان به خدمات، بدون ارائه خدمات توسط دولت استفاده می‌شوند. اگرچه از این روش معمولا در آموزش و پرورش، بخش مسکن و آژانس‌های خدمات اجتماعی استفاده می‌شو، اما این روش می‌تواند مزایایی برای کارکنان شهرداری ایجاد کند.

علاوه بر روش‌های ذکر شده، موارد زیر نیز از اشکال برون‌سپاری محسوب می‌شوند:

  • برون‌سپاری خدمات: در این روش با یک سازمان خارجی دارای تخصص، جهت ارائه خدمات در سطوح استراتژیک قراردادی منعقد می‌شود.
  • درون‌سپاری: عملیات یک بخش، توسط بخش دیگر انجام می‌شود. هدف از این کار، ارتقا و افزایش کارایی عملیات است.
  • هم‌سپاری: منابع مورد نیاز، تواما توسط سازمان میزبان و پیمانکار، جهت رسیدن به اهداف مورد نظر تامین می‌شوند.
  • روابط مبتنی بر سود: هر دو طرف قرار‌داد سرمایه‌گذاری می‌کنند و در سود و ریسک سرمایه‌گذاری سهیم و شریک هستند (Gay & Essinger, 2000).

سطوح برون‌سپاری

برون‌سپاری به سه شکل محلی، کشوری و یا بین المللی اجرا می‌شود. تصمیم‌گیری درباره اینکه برون‌سپاری به کدام یک از روش‌ها اجرا شود به نوع خدمتی بستگی دارد که قرار است برون‌سپاری شود. در صورتی که برون‌سپاری به دلیل کمبود منابع و امکانات لازم برای کار مورد نظر صورت گیرد، برون‌سپاری محلی انجام شده و یک شرکت محلی، خدمات مورد نظر را ارائه می‌دهد. در برون‌سپاری کشوری، هدف صرفه‌جویی مالی، استفاده از تخصص سایر سازمان‌ها و یا دسترسی به شاهراه‌های ارتباطی و امکانات و زیرساخت‌های سایر سازمان‌های داخل کشور می‌باشد. در برون‌سپاری بین‌المللی، شرکت بخشی از فعالیت‌های خود را به شرکتی در کشوری دیگر واگذار می‌کند. در این روش صرفه‌جویی مالی روی می‌دهد اما ممکن است بر روی فعالیت‌ها و شهرت شرکت تاثیر منفی بگذارد.

در مقایسه با خصوصی‌سازی، برون‌سپاری پاسخی است به این سوال که «آیا ممکن است بخشی از یک فرایند به تامین کننده خارجی محول شود؟». در حالیکه در زنجیره تصمیم‌گیری خصوصی‌سازی، سوال اصلی این است که «آیا انتقال یک نهاد با تمامی فرایندهایش به بخش خصوصی مصلحت‌آمیز است؟».

در خصوصی‌سازی هدف، تغییر فرایند از طریق انتقال مالکیت است اما در برون‌سپاری هدف تغییر فرایند از طریق مشارکت شخص ثالث، با حفظ مالکیت است. در خصوصی‌سازی، با فروش شرکت تبادل به پایان می‌رسد، در حالیکه در برون‌سپاری مجموعه‌ای از فرایند‌های پیچیده و تصمیمات و اقدامات متوالی شروع می‌شود.

مزایا و معایب

الف) مزایای برون سپاری خدمات، خصوصا خدمات تخصصی عبارتند از:

  • افزایش کارآیی
    سازمان‌ها ذاتا گرایش به فربه شدن دارند. بدون استفاده از شیوه برون سپاری برای هر نیاز مقطعی، سازمان مبادرت به جذب نیرو کرده که غالبا بعد از انجام خدمت مورد نظر، در سازمان دائمی خواهند شد. برون‌سپاری به سازمان کمک می‌کند که بهره‌وری نیروی انسانی خود را افزایش دهد.
  • اعمال نظارت بیشتر بر نتایج کار
    در برخی از بسته‌های کاری که درون سازمان صورت می‌گردد، مرجعی برای کنترل وجود نداشته و معمولا واحد تایید کننده همان واحد اقدام کننده می‌باشد مضافا اینکه به دلیل رودربایستی‌های اداری، همکاران همدیگر را کمتر به چالش می‌کشند ولو اینکه به ضرر سازمان باشد!
  • کاهش هزینه‌های بالاسری
    برای یک سازمان، کاهش هزینه‌های بالاسری نسبت به مزایای دیگر فوق‌الذکر (افزایش کارآیی و اعمال کنترل بیشتر) باید در اولویت پایین‌تر قرار گیرد. در صورتی که در کشور ما غالبا هدف اصلی از برون سپاری بخشی از خدمات، کاهش هزینه‌ها می‌باشد، اگرچه بعضا محاسبات دقیق نتیجه برون‌سپاری‌ها، نشان دهنده افزایش هزینه‌ها و حتی خسارات سنگین ناشی از ناکارآمدی موسسه ارائه‌کننده خدمات می‌باشد. لذا نباید «چرتکه» ابزار محاسبه هزینه‌های انجام یک خدمت باشد، بلکه باید افق نگرش را وسیع‌تر کرده منافع کلان شرکت را در نظر گرفت.

ب) معایب برون سپاری خدمات، عبارتند از:

  • امنیت
    همواره حفظ اطلاعات و اسرار تجاری شرکت‌ها یکی از دغدغه‌های مدیران بوده است. جاسوسی صنعتی و تجاری در ابعاد گسترده و بسیار حرفه‌ای در سطح بین‌المللی رواج دارد. برون‌سپاری خدمات تخصصی مستلزم ارائه دقیق‌ترین اطلاعات یک شرکت به فرد یا موسسه‌ای خارج از سازمان می‌باشد.
    اکثرا در برون سپاری‌ها، شرکت‌ها بیشتر در معرض این آسیب قرار می‌گیرند. زیرا شرکت‌ها هیچگونه کنترلی در محدودسازی گردش اطلاعات محرمانه شرکت نخواهند داشت، اگرچه ممکن است موافقتنامه محرمانه نگهداشتن اطلاعات (Confidentiality Agreement) بین شرکت و مشاور تنظیم شده باشد.
  • عدم نظارت تخصصی
    در روش برون سپاری یک خدمت تخصصی مانند خدمات مالی، مهندسی یا حقوقی، ضرورت دارد فردی مسلط به موضوع خدمت به منظور پیگیری جریان امور و دریافت نتایج خدمت مزبور درون سازمان وجود داشته باشد، در غیر این صورت طی مدت کوتاهی سازمان با معضل افت کیفیت خدمات مواجه شده و این موضوع در مورد برخی خدمات همچون خدمات حقوقی و حسابرسی و غیره، می‌تواند لطمات جبران ناپذیری به سازمان وارد کند.
  • ناآشنایی با سیاست‌های تجاری و فضای کسب‌وکار
    یکی از مشکلاتی که غالبا در برون‌سپاری خدمات تخصصی در کشور ما بروز می‌کند، ناآشنایی فرد یا موسسه ارائه کننده خدمت با فضای عمومی کسب‌وکار و عرف‌های تجاری (که بسیار گسترده بوده و آشنایی با آنها سال‌ها وقت لازم است) در یک رشته فعالیت شرکت یا در ارتباط با یک طرف معامله می‌باشد. بخشی از این مشکل ناشی از رویکرد مدیریت شرکت‌ها است که به طور مستمر مشاور خارج از سازمان را در جریان تحولات در مورد موضوع مورد نظر قرار نداده و صرفا در بزنگاه از مشاور برای ارائه خدمت دعوت می‌شود.
    این گونه جلب خدمات تخصصی شبیه به میدان فرستادن بازیکنی قرضی، که حتی در استادیوم نیز حضور نداشته وسط مسابقه برای تغییر نتیجه است. در این گونه شرایط بازیکن اعزامی نه از تاکتیک‌های تیم خودی خبر دارد و نه از جایگاه خود در زمین بازی! اغلب نتیجه این شیوه جذب نیرو، گل به خودی است.
    برای نمونه، در صورت بروز اختلاف تجاری برای شرکت، برای یک وکیل خارج از شرکت متداول ترین راه حل ارائه شده، طرح شکایت قضایی بدون ملاحظه ترتیبات تجاری بین دو طرف و تبعات احتمالی برای سایر معاملات و منافع آتی شرکت می‌باشد. در صورتی که مشاور حقوقی که با مجموعه درون یک شرکت تعامل نزدیک و مستمر داشته باشد ممکن است حتی صرف نظر کردن از پیگیری یک طلب را به‌جای مطالبه غرامت (Claim) یا طرح شکایت رسمی یا قضایی به مدیریت شرکت توصیه کند.
  • محدودیت ارتقای کیفی نیروهای سازمانی
    در شیوه برون سپاری خصوصا در زمینه خدمات تخصصی، یک سازمان همواره وابسته به نیروهای خارج از سازمان خواهد بود. لذا یک سازمان هیچگاه نسبت به برنامه‌ریزی برای ارتقا اعم از جذب نیروهای متخصص یا آموزش نیروهای موجود اقدام اساسی صورت نخواهد داد.
  • ناهماهنگی و اصطکاک بین نیروها
    در شیوه مرسوم برون‌سپاری در بسیاری از سازمان‌های ایرانی، برخی از نیروهای خارج از سازمان (موسوم به نیروهای شرکتی) همچون کارمندان تمام وقت در سازمان مستقر بوده و دوگانگی در رفتارهای سازمان با این دو گروه،از جنبه‌های مختلف خصوصا از جنبه حقوق و مزایا و امور رفاهی موجب اصطکاک بین نیروها خواهد شد.
  • افزایش هزینه‌های تمام شده
    اگرچه در ابتدا یکی از انگیزه‌های برون سپاری خدمات کاهش هزینه‌ها می‌باشد، در صورت فقدان برنامه‌ریزی و پیش‌بینی صحیح هزینه و مدیریت ناکارآمد بر خدمات ارجاعی به خارج از سازمان، در خاتمه کار، هزینه‌های تمام شده بسیار هنگفت خواهد بود. به همین دلیل بسیاری از شرکت‌ها در بازنگری شیوه‌های خود، و ارجاع خدمات به واحدهای درون سازمان، مبالغ قابل توجهی صرفه‌جویی کرده‌اند.
    برای نمونه، یک شرکت آمریکایی هزینه‌ خدمات حقوقی خود را که توسط یک موسسه حقوقی صورت می‌گرفت و سالانه بالغ بر ۲۶ میلیون دلار بود، با تغییر شیوه و انجام خدمات حقوقی در درون سازمان، در یک دوره پنج ساله به ۵ میلیون دلار کاهش داد.

جمع‌بندی

برون سپاری به عنوان یکی از شیوه‌های نوین مدیریت در سازمان‌ها، سالیان متمادی در کشورهای توسعه یافته اجرا و نتایج آن مستمرا برای اصلاح روش‌ها مورد ارزیابی قرار گرفته است. بررسی آمار نشان داد که اندازه بازار خدمات برون سپاری شده در فاصله سال‌های ۲۰۰۰-۲۰۱۸ از ۴۵.۶ میلیارد دلار به ۸۵.۶ دلار افزایش پیدا کرده است.

سازمان‌ها تاثیر برون سپاری را روی نیروی انسانی، فرایندها، روش‌ها و ابزارها و در یک کلام ساختارها و رفتارهای خود، آنگونه که هست در نظر نمی‌گیرند و اقدام به برون سپاری می‌کنند. انجام برون سپاری بدون تحلیل این مسایل، ریسک آن را افزایش می‌دهد و درخیلی موارد به فاجعه تبدیل می‌شود. تعهد نداشتن مدیریت ارشد، انتخاب نادرست فعالیت‌ها برای برون سپاری، فقدان یک برنامه جامع و منسجم ارتباطات، دانش ضعیف در مورد متدولوژی‏‌های برون سپاری، شکست در تشخیص ریسک‏‌های کسب و کارهای نوپا و غیره از جمله دلایل شکست پروژه‌‏های برون سپاری است.

نظر بدهید