روند موجود و آتی تجارت و زنجیره ارزش جهانی

بهمن خداپناه

0
99

ناظر اقتصاد: به طور کلی زنجیره ارزش، زنجیره‌ای است که همه فعالیت‌های مرتبط با جریان کالا و تبدیل مواد، از مرحله تهیه ماده اولیه تا مرحله تحویل کالای نهایی به مصرف‌کننده را در‌بر‌می‌گیرد. در کنار جریان کالا، دو جریان دیگر جریان اطلاعات و جریان منابع مالی و اعتبارات نیز وجود دارد. فعالیت‌هایی که یک زنجیره ارزش را تشکیل می‌دهند، می‌تواند درون یک شرکت یا در میان شرکت‌های مختلف تقسیم شده باشد. موضوع زنجیره ارزش جهانی طی ۱۰ تا ۱۵ سال اخیر توجه بیشتری را به خود جلب کرده است. این در حالی است که سابقه این مساله در شرکت‌های بین‌المللی به بیش از یک قرن می‌رسد. در این گزارش به بررسی وضعیت زنجیره ارزش جهانی پرداخته خواهد شد.

طرح زنجیره ارزش جهانی به این دلیل که در میان شرکت‌های مختلف و در فضای جغرافیایی وسیع‌تر گسترش یافته، اصطلاحا زنجیره ارزش جهانی نامیده می‌شود. از همین رو، طی یک دهه آینده رقابت جهانی، رقابت بر سرزنجیره جهانی ارزش تعریف خواهد شد. در این میان، همزمان با آنکه ایالات متحده و سایر کشورهای توسعه‌یافته هدف «دوباره صنعتی شدن» را دنبال می‌کنند، و مزیت نسبی چین در دستمزدهای پایین رنگ می‌بازد، چین ‌باید رقابت‌پذیری خود را دوباره بازیابد.

روند جهانی زنجیره ارزش

گروه مکنزی به تجزیه و تحلیل ۳۲ زنجیره ارزش جهانی در صنایع تولید کالا و خدمات در ۳۲ کشور در بازه زمانی ۱۹۹۵-۲۰۱۷ پرداخته است. تحولات اخیر در زنجیره‌های ارزش جهانی نشان می‌دهد که اگرچه تولید و تجارت به طور مطلق در جهان در حال افزایش است، اما شدت تجارت در زنجیره‌های ارزش تولید کالا درحال کاهش می‌باشد.

همچنین ارزش ایجاد شده توسط جریان خدمات در حال افزایش بوده و زنجیره‌های ارزش به سمت دانش محور شدن حرکت می‌کنند. سیاست‌گذاران با درک بهتر چرایی و چگونگی تغییر – چشم‌انداز آینده می‌توانند برای آینده جهانی سازی و فرصت‌ها و چالش‌های آن برنامه‌ریزی کنند.

امروزه بنگاه‌ها با ایجاد زنجیره ارزش جهانی یا شبکه بین المللی تولید، عملیات خود را از طراحی محصول و ساخت اجزا تا مونتاژ و بازاریابی در سراسر جهان توزیع می‌کنند. زنجیره ارزش جهانی به کشورها اجازه می‌دهد تا در یک فعالیت خاص تخصص یافته و به شبکه تولید جهانی بپیوندند.

آخرین گزارش موسسه مکنزی از تحولات زنجیره‌های ارزش جهانی نشان می‌دهد که اگرچه تولید و تجارت به طور مطلق در جهان در حال افزایش است، اما شدت تجارت (یعنی نسبت صادرات ناخالص به تولید ناخالص) تقریباً در هر زنجیره ارزش تولید کالایی رو به کاهش می‌رود. از طرف دیگر جریان خدمات و داده‌ها اکنون نقش بسیار بیشتری در پیوند دادن اقتصادهای جهانی با هم دارد؛ چراکه نه تنها تجارت در خدمات، سریعتر از تجارت کالا در حال رشد است، بلکه ارزش ایجاد شده خدمات نیز بسیار بیشتر از آن است که حساب‌های ملی اندازه می‌گیرند.

با استفاده از محاسبات جایگزین، مشخص می‌شود که در حال حاضر خدمات بیشتر از کالاها در تجارت جهانی ارزش ایجاد می‌کنند. به علاوه، همه زنجیره‌های ارزش جهانی به سمت دانش محور شدن حرکت کرده و از اهمیت نیروی کار کم مهارت به عنوان عامل تولید، کاسته شده است. در حال حاضر تنها حدود ۱۸ درصد تجارت کالایی جهانی توسط آربیتراژ نیروی کار انجام می‌شود.

سه عامل، تغییرات در زنجیره ارزش جهانی را توضیح می‌دهند:

  • اول، افزایش تقاضا در چین و سایر کشورهای در حال توسعه که این کشورها را قادر می‌سازد بیشتر از آنچه تولید می‌کنند مصرف کنند
  • دوم، توسعه بیشتر زنجیره‌های تامین داخلی در آن کشورها و کاهش واردات کالاهای واسطه‌ای در آن‌ها
  • سوم، تأثیر فزاینده فناوری‌های جدید در کشورها

در گذشته، فناوری‌های دیجیتال با کاهش هزینه‌های معاملات، تجارت را تسریع می‌کردند اما امروزه نسل جدید فناوری‌ها دارای اثرات پیچیده و چند بعدی هستند. در برخی از سناریوها، آن‌ها می‌توانند تجارت کالا را تضعیف کنند ضمن اینکه به رشد بیشتر در تجارت خدمات دامن می‌زنند.

مکنزی در این گزارش که بر پایه تحقیقات قبلی خود در مورد جریان‌های جهانی و جهانی‌سازی دیجیتال تهیه کرده است، به تجزیه و تحلیل ۳۲ زنجیره ارزش جهانی در صنایع تولید کالا و خدمات در ۳۲ کشور طی سال‌های ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۷ می‌پردازد. در مجموع، این ۳۲ زنجیره ارزش در کشورهای بررسی شده، ۹۹ درصد از تجارت جهانی، ۹۹ درصد از تولید جهانی و ۹۱ درصد اشتغال جهانی را به خود اختصاص داده‌اند.

یافته‌های این گزارش نشان می‌دهد جهانی‌سازی در حال تحول است. بنابراین درک درست نحوه تغییر چشم-انداز آینده، به سیاست‌گذاران و رهبران تجارت جهان کمک می‌کند تا برای فصل بعدی جهانی‌سازی و فرصت‌ها و چالش‌های موجود در آن آماده شوند.

طبقه بندی زنجیره ارزش جهانی

زنجیره‌های ارزش جهانی منعکس کننده میلیون‌ها تصمیمی است که در مورد کسب و کارهای نوپا و راجع به منابع ورودی، محل تولید و محل فروش کالاها گرفته شده است. این تصمیمات میزان حرکت و حجم جریان کالایی، خدمات، امورمالی و داده‌ها را در جهان شکل می‌دهند. ساده ترین زنجیره‌های ارزش، در صنایعی مانند فلزات اساسی است که در آن‌ها نهاده‌ها و کالاهای خام توسط شرکت‌های مستقر در کشورهای مختلف پردازش می‌شوند.

پیچیده‌ترین آن نیز در صنایعی مانند وسایل الکترونیکی، اتومبیل و هواپیما است که می‌تواند صدها ورودی از ده‌ها کشور را در برگیرد. خدمات نیز از طریق زنجیره‌های ارزش ارائه می‌شوند. زنجیره ارزش جهانی بر اساس شدت تجارت، بکارگیری نهاده‌ها و مشارکت کشورها مطابق جدول شماره (۱) به شش گروه تقسیم می‌شود.

جدول ۱: طبقه بندی زنجیره ارزش جهانی

ردیف

گروه

زنجیره ارزش جهانی

۱نوآوری جهانیشیمیایی
خودرو
کامیپوتر و الکترونیک
ماشین آلات و تجهیزات
ماشین آلات برقی
تجهیزات حمل و نقل
۲کالاهای مبتنی بر نیروی کارمنسوجات و پوشاک
مبلمان و سایر تولیدات
۳پردازش منطقه‌­ایمواد غذایی و آشامیدنی
محصولات فلزی ساخته شده
کاغذ و چاپ
شیشه ، سیمان ، سرامیک
لاستیک و پلاستیک
۴کالاهای مبتنی برمنابعمعدن
کشاورزی
فلزات اساسی
انرژی
۵خدمات مبتنی بر نیروی کارعمده فروشی و خرده فروشی
حمل و نقل و ذخیره سازی
بهداشت
۶خدمات مبتنی بردانشخدمات حرفه ای
واسطه گری های مالی
خدمات فناوری اطلاعات

تغییرات در زنجیره ارزش جهانی

برخی از مهم‌ترین تغییرات ساختاری که در دهه گذشته در زنجیره ارزش جهانی اتفاق افتاده عبارت‌اند از:

۱. شدت تجارت در زنجیره‌های ارزش تولیدات کالایی کمتر رشد داشته است

تجارت از سال ۱۹۹۵ تا ۲۰۰۷ تقریباً در کلیه زنجیره‌های ارزش جهانی رشد کرده است. اخیراً، شدت تجارت (یعنی نسبت صادرات ناخالص به تولیدات ناخالص) تقریباً در کلیه زنجیره‌های ارز کالای تولید شده کاهش یافته است. تجارت هنوز به صورت مطلق رو به رشد است، اما سهم تولید در جهان از ۲۸.۱ درصد در سال ۲۰۰۷ به ۲۲.۵ درصد در سال ۲۰۱۷ کاهش یافته است. رشد حجم تجارت نیز کاهش یافته است. بین سال-های ۱۹۹۰ و ۲۰۰۷، حجم تجارت جهانی به طور متوسط ۲.۱ برابر سریع‌تر از تولید ناخالص داخلی حقیقی رشد کرده است. کاهش شدت تجارت به ویژه در پیچیده‌ترین و قابل تجارت‌ترین زنجیره‌های ارزش نشانگر عدم موفقیت در جهانی شدن نیست، بلکه نشان دهنده توسعه چین و دیگر اقتصادهای نوظهور است که در حال حاضر بیشتر از آنچه تولید می‌کنند، مصرف می‌کنند.

جدول ۲: تغییرات شدت تجارت در زنجیره‌های ارزش جهانی به تفکیک گروهای کالایی

گروه

زنجیره ارزششدت تجارت ۲۰۱۷تغییر شدت تجارت
۲۰۰۰ تا ۲۰۰۷

۲۰۰۷ تا ۲۰۱۷

نوآوری‌­های جهانیشیمیایی۲۷.۴۷.۸۵۵-
خودرو۳۸۱۱۶.۲-
تجهیزات حمل و نقل۲۹.۱۸.۹۷.۹-
ماشین آلات برقی۲۷.۹۶.۲۸.۳-
ماشین آلات و تجهیزات۲۹.۵۷.۳۸.۹-
کامپیوتر و الکترونیک۲۳.۸۱۳۱۲.۳-
کالاهای مبتنی بر نیروی کارمبلمان و سایر تولیدات۲۴.۲۷.۳۰.۸-
منسوجات و پوشاک۲۷.۳۸.۲۱۰.۳-
پردازش منطقه­‌ایکاغذ و چاپ۱۵.۶۳.۷۰.۳
محصولات فلزی ساخته شده۱۷.۸۵.۵۰.۶-
لاستیک و پلاستیک۲۲.۸۷.۶۰.۹-
موادغذایی و آشامیدنی۱۲.۷۲.۴۰.۹-
شیشه، سیمان، سرامیک۸.۷۲.۲۳.۲-
کالاهای مبتنی بر منابعکشاورزی۸.۴۰.۶۰.۷-
انرژی۲.۶۷.۳۱.۲-
فلزات اساسی۱۹.۶۵.۱۶.۲-
معدن۲۵۱۱.۴۱۳.۳-
کالاهای مبتنی بر نیروی کارعمده فروشی و خرده فروشی۱۰.۷۳.۵۲.۴
بهداشت۰.۵۰۰.۱
حمل و نقل و ذخیره سازی۱۳.۶۱.۷۲.۵
خدمات مبنی بر دانشخدماتIT۱۸.۳۵.۶۴.۹
خدمات حرفه‌­ای۹.۸۲.۳۰.۱
واسطه­‌گری‌­های مالی۸۳.۶۰.۸-

۲. خدمات نقش کم اما در حال رشدی را در زنجیره های ارزش جهانی دارند

در سال ۲۰۱۷، تجارت ناخالص خدمات ۰.۵ هزار میلیارد دلار بوده که در مقابل رقم ۱۷.۳ هزار میلیارد دلاری تجارت کالایی جهان، کم بنظر می‌رسد. اما باید توجه کرد که تجارت در خدمات بیش از ۶۰ درصد سریعتر از تجارت کالایی طی یک دهه گذشته رشد کرده است.

برخی از زیرمجموعه‌ها، از جمله خدمات مخابراتی وIT ، خدمات تجاری وهزینه‌های مالکیت فکری، دو یا سه برابر سریعتر در حال رشد هستند. با این حال، نقش کامل خدمات در آمارهای تجارت سنتی نادیده گرفته شده؛ به این صورت که اولاً، تقریباً یک سوم ارزش تجارت کالایی متعلق به خدمات است. بطوریکه تمامی فرآیندهای خدمات نظیر تحقیق و توسعه، مهندسی، فروش و بازاریابی، امور مالی و منابع انسانی این امکان را برای کالاها فراهم می‌کنند تا به بازار عرضه شوند. دوماً، دارایی‌های نامشهود که شرکت‌های چند ملیتی به شرکت‌های وابسته خود در سراسر جهان ارائه می‌دهند؛ اعم از نرم افزار، برندسازی، طراحی، فرآیندهای عملیاتی و سایر دارایی‌های فکری توسعه یافته که بسیار ارزشمند هستند اما بدون قیمت استفاده می‌شوند، محاسبه نمی‌شوند. سوماً، آمارهای تجاری افزایش جریان فرامرزی خدمات دیجیتال رایگان، از جمله ایمیل، نقشه برداری در زمان حقیقی، کنفرانس ویدئویی ورسانه‌های اجتماعی رایگان نیز نادیده گرفته شده و محاسبه نمی‌شوند.

بدون شک این خدمات حتی بدون قیمت پولی، برای کاربران ارزش ایجاد می‌کنند. با در نظر گرفتن تمام این ارزش‌ها، تجارت خدمات درحال حاضر از تجارت کالا با ارزشتر است. در واقع می‌توان گفت با در نظر گرفتن جوانب آسیب دیده جریان خدمات، بیش از نیمی از ارزش افزوده در تجارت کلی به بخش خدمات تعلق دارد.

۳. زنجیره‌های ارزش در جهان به سمت دانش محور شدن حرکت می‌کنند

دارایی‌های نامشهود نقش بزرگ‌تری را در زنجیره‌های ارزش جهانی ایفا می‌کنند. در کلیه زنجیره‌های ارزش، هزینه های سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه و دارایی‌های نامشهود مانند برندسازی، نرم افزارها و مالکیت فکری به عنوان سهمی از درآمد در حال رشد است و به طور کلی، این میزان از ۵.۴ درصد درآمد در سال ۲۰۰۰ به ۱۳.۱ درصد در سال ۲۰۱۶ رسیده است.

شرکت‌ها در بخش ماشین آلات و تجهیزات ۳۶ درصد از درآمد خود را صرف تحقیق و توسعه و دارایی‌های نامشهود می‌کنند، در حالی که این درصد در شرکت‌های داروسازی و تجهیزات پزشکی به طور متوسط ۸۰ درصد است.

روند موجود و آتی تجارت و زنجیره ارزش جهانی
نمودار۱: تغییر در هزینه سرمایه‌گذاری بر دارایی‌های نامشهود(درصد) به عنوان درصدی از درآمد (۲۰۰۰-۲۰۱۶)

جمع‌بندی

در این گزارش تحولات زنجیره ارزش جهانی مورد بررسی قرار گرفته شد. تأکید روزافزون بر دانش و دارایی‌های نامشهود، کشورها را با نیروهای کارگر ماهر، نوآوری قوی، قابلیت تحقیق و توسعه و محافظت از مالکیت معنوی در بسیاری از زنجیره‌های ارزش منتفع می‌کند و با این کار ارزش ایجاد شده را به سمت فعالیت های بالادستی، مانند تحقیق و توسعه و طراحی و سپس فعالیت‌های پایین‌دستی مانند توزیع، بازاریابی و خدمات پس از فروش سوق می‌دهد. این گزارش نشان داد که نقشه تقاضای جهانی، که به شدت به سمت اقتصادهای پیشرفته متمایل شده است، در حال بازنگری است. زنجیره ارزش جهانی در حال تغییر است و شرکت‌ها در مورد نحوه رقابت در بسیاری از بازارهای عمده مصرف کننده در سرتاسر جهان تصمیم می‌گیرند.

نظر بدهید