بررسی وضعیت درآمدهای مالیاتی دولت در ایران و جهان

بهمن خداپناه

0
175

ناظر اقتصاد: مالیات در ادبیات اقتصاد کلان به عنوان ابزاری برای سیاست‌گذاری‌های اقتصادی دولت مطرح است و می‌توان ادعا نمود که همزمان با تشکیل نخستین جوامع بشری مالیات نیز به عنوان ابزار درآمدزایی حاکمان جوامع بوده است. نظام اقتصادی هر جامعه‌ای متشکل از نهادهایی همچون خانوار، بنگاه و دولت می‌باشد که نهاد دولت برای اعمال حاکمیت جمعی نیازمند درآمد است و عمده ترین آن درآمدهای مالیاتی می‌باشد. از سوی دیگر، با گسترده‌تر شدن وظایف دولت در قرن اخیر و پیگیری اهدافی از قبیل رشد اقتصادی، اشتغال، توزیع عادلانه درآمد و ایجاد امنیت اقتصادی توسط دولت مسائل و مشکلات آن به ویژه در زمینه اقتصاد بیشتر شده است.

در این گزارش به بررسی وضعیت ایران و جهان از نظر درآمدهای مالیاتی پرداخته خواهد شد.

درآمدهای مالیاتی در بسیاری از کشورها در مقایسه با سایر منابع درآمدی از اهمیت بیشتری برخوردار بوده و در کنترل آثار نامطلوب اقتصادی کاربرد فراوانی دارد. وجود نظام مالیاتی کارامد و مؤثر منجر به افزایش نسبت درآمد مالیاتی به تولید ناخالص داخلی و کاهش اقتصاد پنهان و زیرزمینی خواهد شد. بنابراین یکی از راه‌های افزایش درآمدهای مالیاتی شفاف سازی نیمه پنهان اقتصاد کشور می‌باشد.

اقتصاد پنهان به دلیل تأثیری که بر امنیت اقتصادی کشور دارد موجب ایجاد عدم تعادل در اقتصاد شده و بی توجهی به این عدم تعادل امنیت اقتصادی را به چالش می‌کشد، در نتیجه بررسی، تدوین و شناخت آن و ارائه راهکارهای لازم زمینه مناسبی را برای تأمین امنیت اقتصادی فراهم می‌نماید.

وضعیت درآمدهای مالیاتی در ایران در سال ۹۷

مطالعات مختلف نشان می‌دهد درآمدهای مالیاتی در ایران به اندازه ظرفیت مالیاتی اقتصاد نیست و ضرورت تلاش دولت برای اصلاح نظام مالیاتی و جلوگیری از رشد و گسترش اقتصاد بخش غیررسمی و افزایش امنیت اقتصادی بیش از پیش احساس می‌شود، همچنین باید به این نکته نیز توجه داشت که میزان مالیات وصولی نیز متأثر از امنیت اقتصادی در جامعه بوده و فقدان امنیت اقتصادی به خودی خود موجب افزایش حجم اقتصاد زیرزمینی و کاهش نسبت مالیاتی خواهد شد.

کلیات وضعیت درآمدهای مالیاتی دولت در سال ۹۷ به شرح زیر است:

  • درآمدهای مالیاتی ایران در سال ۱۳۹۷ با کاهش ۶ درصدی نسبت به سال ۱۳۹۶ به حدود ۱۰۹ ۶هزار میلیارد تومان رسیده است. این در حالی است که رقم درآمدهای مالیاتی برای نه ماهه ۱۳۹۷ در مقایسه با مدت مشابه سال قبل، از رشد ۱۲.۸ درصدی برخوردار بوده است.کاهش ۶ درصدی درآمد مالیاتی در سال ۱۳۹۷ مربوط به کاهش قابل توجه ۴۰ درصدی این درآمدها در فصل چهارم این سال است.
  • با توجه به اعلام سازمان امور مالیاتی، وصولی بخش مالیات‌های مستقیم در سال ۱۳۹۷ رقمی معادل ۶۴ هزار میلیارد تومان بود که ۱۰۱ درصد تحقق و ۱۵ درصد رشد نسبت به سال ۱۳۹۶ را نشان می‌دهد. همچنین در سال گذشته، حدود ۴۵ هزار میلیارد تومان مالیات بر کالا و خدمات وصول شد که تحقق ۹۱ درصدی و رشد را نسبت به سال ۱۳۹۶ نشان می‌دهد. با توجه به اینکه هنوز جزئیات ارقام عملکرد مالیات کشور به صورت کامل برای سال ۱۳۹۷ منتشر نشده است، با تحلیل آمار اظهار شده توسط مسئولان مالیاتی، دلیل افت ۶ درصدی درآمدهای مالیاتی در سال ۱۳۹۷ را می‌توان به کاهش قابل توجه درآمد مالیات بر واردات نسبت داد.
  • درآمدهای مالیاتی مصوب در قانون بودجه کل کشور برای سال ۱۳۹۷ معادل ۱۱۲ هزار میلیارد تومان تعیین شده بود که با توجه به عملکرد این درآمدها، حدود ۹۵ درصد از این درآمدها، محقق شده است.
  • سهم درآمدهای مالیاتی از منابع عمومی بودجه مصوب در سال ۱۳۹۷ معادل ۳۶.۷ درصد در نظر گرفته شده بود که عملکرد درآمدهای مالیاتی در این سال نشان می‌دهد سهم مزبور محقق نشده و به ۲۷.۷ درصد رسیده است.
  • نسبت درآمدهای مالیاتی به تولید ناخالص داخلی ایران در سال ۱۳۹۷ با کاهش شدید ۲.۳ واحد درصدی نسبت به سال ۱۳۹۶ به حدود ۴.۵ درصد رسیده که تقریباً مشابه رقم سال ۱۳۹۱ است (نمودار ۱)
بررسی وضعیت درآمدهای مالیاتی دولت در ایران و جهان
نمودار ۱: نسبت درآمد مالیاتی به تولید ناخالص داخلی- درصد
منبع: بانک مرکزی، بر اساس اعلام سرپرست امور مالیاتی کشور

نمودار شماره (۲) نیز نشان دهنده سهم نسبی بخش‌های مختلف از درآمدهای مالیاتی دولت است. چنانچه از نمودار نیز مشخص است. مالیات بر درآمد بیشترین سهم را از درآمدهای مالیاتی دولت دارد.

بررسی وضعیت درآمدهای مالیاتی دولت در ایران و جهان
نمودار۲: سهم بخش‌های مختلف از درآمد مالیاتی

مالیات جایگزین نفت

نگاهی به عملکرد دولت‌ها در این حوزه نشان می‌دهد که پس از پایان جنگ تحمیلی هدف‌گذاری در این حوزه در دستور کار دولت‌های مختلف قرار گرفته است. یکی از قدیمی ترین راه‌کارها برای تامین بودجه عمومی اخذ مالیات از مودیان است که می تواند بسیاری از کسری های بودجه را جبران کند. قانون اخذ مالیات‌های مستقیم در سال ۱۳۴۵ تنظیم اما پس از انقلاب متناسب با ساختارهای سیاسی و اجتماعی کشور تغییر کرد. لایحه اصلاحیه این قانون در سال ۷۶ به مجلس ارائه شد و در اواخر سال ۸۰ به تصویب رسید.

اصلاح قانون مالیاتی مصوب سال ۱۳۴۵ در سال ۱۳۸۰ تحول عظیمی در زمینه مالیات و مالیات گیری ایجاد کرد. این تحول موجب شد تا همواره زمزمه‌هایی مبنی بر جایگزین کردن این درآمد به جای درآمدهای نفتی در کشور شنیده شود.

جایگزین کردن مالیات به جای درآمدهای نفتی افزون بر آنکه درآمدهای کشور را از تلاطم بازار جهانی دور نگه می دارد سبب ایجاد فرهنگ پرداخت مالیات در دراز مدت شده و در نهایت می تواند کشور را از اقتصاد تک محصولی نجات دهد. در کشورهای پیشرفته نزدیک به ۸۰ درصد درآمدهای دولت ها را تشکیل می دهد. در ایران نیز با وجود اینکه مالیات ابزاری تاثیر گذار بر بودجه دولت محسوب می شود اما هنوز به طور کامل از آن بهره گیری نشده است. سهم بودجه کشورمان از مالیات میان ۲۸ تا ۳۰ درصد تخمین زده می شود که ضرورت دارد این میزان به کشورهای توسعه یافته نزدیک تر شود.

گزارش سازمان همکاری اقتصادی از درآمدهای مالیاتی

سازمان همکاری و توسعه اقتصادی در آخرین گزارش خود درآمدهای مالیاتی ۱۷ کشور آسیا و اقیانوسیه را مورد بررسی قرار داده است. نسبت درآمدهای مالیاتی به تولید ناخالص داخلی کشورهای عضو این سازمان در سال ۲۰۱۷ به طور متوسط ۳۴.۲ درصد بوده است. بر اساس آمارهای داخلی نیز درآمدهای مالیاتی ایران در سال ۱۳۹۷ نسبت به سال ۱۳۹۶ با کاهش حدود ۶ درصدی مواجه شده است. علاوه بر این نسبت درآمدهای مالیاتی به تولید ناخالص داخلی ایران نیز در سال ۱۳۹۷ نسبت به سال قبل خود کاهش شدید داشته است.

توانایی برای جمع‌آوری مالیات یکی از اساسی‌ترین ظرفیت‌های یک کشور برای تامین مالی ارائه خدمات عمومی مانند آموزش، سلامت و برخی زیرساخت‌های مهم مانند برق، جاده و سایر موراد مشابه است. نسبت درآمدهای مالیاتی به تولید ناخالص داخلی در اقتصادهای کمترتوسعه یافته حدود ۱۶ درصد، در بازارهای نوظهور ۱۸ درصد و در اقتصادهای پیشرفته ۲۶ درصد است.

عدم توان دولت‌ها در شناسایی و کسب درآمدهای مالیاتی متناسب با حجم فعالیت‌های اقتصادی، پیامدهایی مانند عدم امکان تامین مالی نیازهای توسعه‌ای کشور، افزایش بدهی‌های عمومی، کسری بالای بودجه و تضعیف ارائه خدمات عمومی دارد. از همین رو اکثر اقتصادها درصدد انجام اصلاحات مالیاتی با هدف شناسایی و کسب درآمدها در این حوزه هستند.

درآمدهای مالیاتی به عنوان درصدی از تولید ناخالص داخلی

  • در سال۲۰۱۷ ، نسبت مالیات به تولید ناخالص داخلی در ۱۷ کشور مورد بررسی در آسیا و اقیانوسیه از ۱۱.۵ درصد در اندونزی تا ۳۲ درصد در نیوزیلند متفاوت بوده است. مطابق این گزارش، نسبت مالیات به تولید ناخالص داخلی در تمام اقتصادهای آسیایی و اقیانوسیه از رقم متوسط سازمان همکاری‌های اقتصادی(۳۴.۲ درصد) پایینتر بوده است.
  • در ۱۱ اقتصاد از ۱۷ کشور مورد بررسی، نسبت مالیات به تولید ناخالص داخلی طی سالهای ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۷ افزایش یافته است. اما کشورهایی نظیر استرالیا، اندونزی، قزاقستان، پاپوآ گینه نو، نیوزیلند و وانواتو با کاهش نسبت مالیات به تولید ناخالص داخلی مواجه شده‌اند.
  • از میان اقتصادهای آسیا و اقیانوسیه، در هشت اقتصاد نسبت مالیات به تولید ناخالص داخلی بالاتر از این نسبت در آمریکای لاتین و کارائیب ۲۲.۸ درصد بوده است.
  • پنج کشور فیجی، قزاقستان، سنگاپور، جزایر سلیمان و وانواتو بین سال‌های ۲۰۱۶تا ۲۰۱۷ با افزایش بیش از یک واحد درصدی در نسبت درآمدهای مالیاتی به تولید ناخالص داخلی خود مواجه شده‌اند، در حالی که دو کشور مالزی و پاپوآ گینه نو بیشترین کاهش را در این میان داشته‌اند (۰.۷ درصد).

ساختار مالیاتی

  • در میان ۱۷ اقتصاد مورد بررسی، در ۹ اقتصاد، مالیات بر کالاها و خدمات بیشترین سهم از درآمد مالیاتی در سال ۲۰۱۷ را به خود اختصاص داده‌اند. در حوزه کالاها و خدمات، مالیات بر ارزش افزوده مهمترین منبع افزایش درآمد در اکثر اقتصادهای آسیایی و اقیانوس آرام بوده است.
  • در هشت کشور باقی مانده، مالیات بر درآمد سهم عمده درآمدهای مالیاتی را به خود اختصاص داده‌اند (به استثنای ژاپن که در آن مشارکت تامین اجتماعی (حق بیمه)بزرگترین منبع تامین درآمد بوده بطوریکه در سال ۲۰۱۶ حدود ۴۰.۴ درصد از کل درآمد مالیاتی را تامین کرده است).

ساختار مالیاتی اقتصادهای آسیایی از اقتصادهای منطقه اقیانوس آرام متفاوت است

  • در کشورهای اقیانوسیه به استثنای استرالیا و پاپوآ گینه نو، مالیات بر ارزش افزوده حداقل ۲۵ درصد از کل درآمد مالیاتی است اما در اقتصادهای آسیایی به جز اندونزی مالیات بر ارزش افزوده کمتر از ۲۵ درصد است.
  • در اکثر اقتصادهای آسیایی درآمد حاصل از مالیات بر درآمد بنگاه‌ها بیش از درآمد حاصل از مالیات بر درآمد شخصی است (به استثنای ژاپن و کره) در حالی که در اقیانوسیه (به جز در فیجی) عکس این قضیه صادق است.
  • نسبت درآمد ناشی از مالیات بر ارزش افزوده از کل درآمدهای مالیاتی در اقتصادهای اقیانوسیه در مقایسه با اقتصادهای آسیایی بیشتر است.
  • درآمد ناشی از مالیات بر درآمد بنگاه‌ها در همه اقتصادها به استثنای توکلائو و وانواتو (که مالیات بر درآمد بنگاه را اعمال نمی‌کنند)، از ۹.۱ درصد کل درآمد مالیاتی در ساموآ تا ۴۱.۵ درصد در مالزی متغیر است.

جمع‌بندی

در این گزارش اهمیت درآمدهای مالیاتی در ایران و جهان مورد بررسی قرار گرفته و آخرین وضعیت کشور در درآمدهای مالیاتی مورد بحث قرار گرفت. همچنین، گزارش سازمان همکاری‌های اقتصادی و توسعه در رابطه با وضعیت ۱۷ کشور عضو این سازمان مورد بررسی قرار گرفت.

بخش مهمی از عملکرد نامناسب شاخص‌های مالیاتی از جمله نسبت درآمد مالیاتی به تولید ناخالص داخلی، ناشی از عدم انجام اصلاحات مالیاتی به شکل منسجم و کامل در برخی اقتصادهاست. انجام درست اصلاحات مالیاتی در یک اقتصاد نیازمند وجود تعهد سیاسی قوی و پذیرش آن توسط کلیه ذینفعان است.

کشورهایی که هم نسبت به اصلاح نظام اداری مالیاتی و هم اصلاحات سیاستی مالیاتی اقدام می‌کنند، منافع مستمر بزرگتری را کسب خواهند کرد. یک استراتژی موفق اغلب با اعمال اصلاحات مالی که اثرات سریعتری دارند آغاز می‌شود تا از این طریق اقدامات لازم برای ادامه سایر اصلاحات صورت گیرد. از جمله موارد مزبور می-توان به ساده سازی نظام مالیاتی، کاهش معافیت‌ها، اصلاح مالیات غیرمستقیم بر کالاها و خدمات و همچنین مدیریت بهتر نظام ارزیابی و انطباق از طریق تقویت بخش مالیات‌دهی (اغلب از طریق تقویت دفتر مرتبط با مالیات دهندگان بزرگ)، اشاره کرد. یک استراتژی جامع اصلاحات که می‌تواند در قالب استراتژی میان مدت هم طراحی شود، به اولویت دهی درست روش‌های انتخاب شده و تسهیل اجرای صحیح آن کمک می‌کند.

نظر بدهید