سرمایه‌گذاری در زیرساخت ها و نقش آن در اشتغالزایی منطقه منا

0
710

کمبود فرصت‌های شغلی، به ویژه برای جوانان مشکل عمده و شناخته شده‌ای در خاورمیانه و آفریقای شمالی است. نیروی کار این منطقه به سرعت در حال رشد کردن است، که نتیجه رشد بالای جمعیت در طول سال‌ها و افزایش مشارکت نیروی کار زنان می‌باشد، در حالی که ایجاد شغل نسبت به رشد جمعیت عقب مانده است. گزارش حاضر پتانسیل ایجاد شغل از طریق سرمایه گذاری در زیرساخت‌ها در نواحی شمال آفریقا و خاورمیانه را بررسی می‌کند. نیاز به دستیابی به نتایج ملموس درحوزه اشتغال در زمینه رویدادهای بهار عربی-اسلامی ضروری به نظر می‌رسد. به علاوه، افزایش عدم قطعیت جهانی و منطقه‌ای به صورت موقت سرمایه‌گذاری خصوصی –که منبع سنتی برای ایجاد مشاغل جدید در اقتصادهای در حال گسترش بوده است- را محدود کرده است.

سرمایه‌گذاری زیرساخت‌ها اثر عمیق و گسترده‌ای بر توسعه اقتصادی دارد. پروژه‌های زیربنایی می‌توانند منبع و پتانسیلی خوبی برای اشتغال زایی و تقویت کننده رشد بلندمدت باشند. این پروژه‌ها می‌توانند در رسیدن به اهداف اجتماعی نیز به این کشورها کمک کنند. بهبود ارائه خدمات زیرساختی پایه‌ای مانند بیمارستان‌ها، مدارس و شبکه آب و فاضلاب استانداردهای زندگی را بالا برده و اشتغال مردم و چشم‌اندازهای رشد فراگیر را بهبود می‌بخشد. کشورهای خاورمیانه و آفریقا شمالی در حال حاضر در ایجاد سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی بزرگ تجربیاتی کسب کرده‌اند. در این کشورها سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها در طول سالیان متمادی انجام شده است. در هر دو دهه ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰، هزینه‌های سرمایه‌گذاری عمومی در خاورمیانه و آفریقای شمالی، به دلیل حجم بالای سرمایه‌گذاری در کشورهای صادر کننده نفت و سود بردن از افزایش قیمت نفت، از بسیاری از مناطق در حال توسعه بیشتر بود. هزینه کردن در زیرساخت‌های اشتغال در بخش ساخت و ساز منشأ اصلی رشد اشتغال در دهه ۲۰۰۰ نسبت به دیگر بخش‌ها و کشورها بوده است. این گزارش نشان می‌دهد که حفظ و گسترش حرکت در سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها برای حمایت رشد و ایجاد شغل مهم خواهد بود. برای انجام این کار، سیاست‌گذاران باید تفاوت‌های بزرگ در شرایط اولیه در سراسر منطقه -به اصطلاح نطقه شروع، نیازها، تعهدات مالی و پتانسیل- را برای ایجاد شغل شناسایی کنند.

تغییرات در وضعیت توسعه زیرساخت‌ها

اگرچه سرمایه‌گذاری در زیر ساخت‌ها  در این مناطق بسیار خوب بوده است، با این وجود تغییرات گسترده‌ای در کیفیت و کمیت زیرساخت‌ها در کشورها لازم است. گروه کشورهای با درآمد بالا شورای همکاری خلیج فارس  در منطقه دارای بهترین خدمات و شرایط در زیرساخت‌ها هستند، این پیشرفت‌ها از توسعه و تعهد به سرمایه‌گذاری مالی در زیرساخت‌ها به کمک درآمدهای نفتی حاصل شده است. با این وجود، نگرانی مربوط به کمبود زیرساخت‌ها در کشورهای خاورمیانه و آفریقای شمالی  در حال توسعه باقی می‌ماند. هزینه‌های سرمایه‌گذاری عمومی به ویژه در کشورهای وارد کننده نفت کم و اندک است، که فضای مالی بسیار محدودتری نسبت به کشورهای صادر کننده نفت دارند.
البته برعکس کشور وارد کننده نفت، نرخ سرمایه‌گذاری عمومی در کشورهای صادر کننده نفت در دهه ۲۰۰۰ نسبت به دهه ۱۹۹۰ افزایش یافته است. رشد اخیر در مشارکت‌های دولتی و خصوصی برای پر کردن شکاف در برخی از کشورهای واردکننده نفت خبر خوبی بود، اما عواقب اقتصادی قیام‌های عربی همراه با مشکلات اقتصادی در اروپا، بودجه مالی در کشورهای در حال توسعه خاورمیانه و آفریقای شمالی را پرتنش کرده و سرمایه‌گذاری بخش خصوصی را کاهش داد. از جمله نتایج منفی این رویدادها کاهش هزینه‌های زیرساختی می‌باشد.
پیچیدگی در شناسایی زیرساخت‌ها نه تنها از تفاوت‌ها در کیفیت و کمیت هزینه‌های اهدایی زیرساختی و خدماتی در سراسر کشورها ناشی می‌شود، بلکه تفاوت‌ها در نیازهای درون کشورها و مناطق نیز تأثیر به سزایی در این امر دارد. علاوه بر این، با در نظر گرفتن این صنابع و زیرساخت‌ها در یک سناریوی معمولی، شکاف‌ها تمایل به بزرگ شدن دارند. باید توجه داشت که تقاضا برای زیرساختارها با رشد جمعیت و درآمد نیز رشد می‌کند و کشورها با چالش‌هایی مرتبط با صرفه‌جویی در آب و انرژی، بهره‌وری و تغییرات آب و هوایی روبرو هستند.

تغییرات در نیازهای زیربنایی

در مجموع نیازهای کشورهای منطقه منا کاملاً بزرگ هستند. این گزارش سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های خاورمیانه و شمال آفریقا و نیازمندی‌های نگهداری  تا سال ۲۰۲۰ را حدود ۱۰۶ میلیارد دلار آمریکا در سال یا ۹/۶ درصد از تولید ناخالص سالانه این منطقه‌ تخمین زده است. البته تفاوت‌های برآورد شده در نیازها در سراسر نواحی به شدت قابل توجه هستند. انتظار می‌رود کشورهای در حال توسعه صادر کننده نفت که تقریباً ۱۱ درصد از تولید ناخالص داخلی سالانه خود (۴۸ میلیارد دلار آمریکا) را در بهبود و حفظ زیرساخت‌های ملی خود صرف کنند، در حالیکه کشورهای صادر کننده نفت عضو شورای همکاری خلیج فارس و کشورهای واردکننده نفت برای اطمینان از زیرساخت‌های کافی و پاسخگویی به رشد خود و تحقق هدف کاهش فقر، تنها به صرف به ترتیب حدوداً ۵ و ۶ درصد از تولید ناخالص داخلی خود نیاز دارند (شکل ۱).

شکل ۱- نیازهای زیربنایی در مقایسه با کل مخارج سرمایه گذاری در گروه کشورهای منتخب

نیازهای سرمایه‌گذاری و بازسازی به خصوص در بخش‌های برق، حمل و نقل و جاده‌ها تمایل به افزایش دارند. برق و حمل و نقل حدود ۴۳ درصد از نیازهای زیربنائی در خاورمیانه و شمال آفریقا رتبه اول را دارد و به دنبال آن فناوری اطلاعات و ارتباطات (۹ درصد) و آب و فاضلاب (۵ درصد) رتبه های دوم و سوم تخمین زده می‌شوند. برآورد نیازهای برق به تنهایی حدود ۳ درصد از تولید ناخالص داخلی سالانه منطقه‌، یا حدود ۴۶ میلیارد دلار آمریکا است که ۱۰ میلیارد دلار آمریکا از آن در کشورهای واردکننده نفت و ۳۶ میلیارد دلار آمریکا از آن در کشورهای صادرکننده نفت صرف می‌شود. در طول دهه آینده، کشورهای در حال توسعه واردکننده نفت در خاورمیانه و شمال آفریقا نیاز به صرف حدود ۸۶ میلیارد دلار آمریکا به خاطر به روز رسانی شبکه‌های حمل و نقل خود دارند، در حالیکه کشور های صادرکننده نفت در حال رشد و عضو شورای همکاری خلیج فارس به ترتیب ۲۲۵ میلیارد و ۱۴۵ میلیارد دلار آمریکا نیاز دارند. انتظار می‌رود که نیازهای بازسازی کمی بیش از نیمی از کل نیازهای زیرساختی به حساب آیند.

تغییرات در تعهدات جهت برآورده‌سازی نیازهای زیرساختی

در حالیکه صادرکنندگان نفت در صورت حفظ هزینه‌های سرمایه گذاری با نرخ‌های غالب در دهه ۲۰۰۰، قادر به براورده سازی هزینه‌های نیازهای زیرساختی ملی خود هستند، اما کشورهای وارد کننده نفت در این مورد کمی با مشکل روبرو خواهند شد. از آنجایی که اکثر بودجه زیرساخت‌های این کشورها از بودجه‌های عمومی می‌آید، حفظ بودجه‌های سرمایه‌گذاری دولتی و تلاش برای افزایش منابع در مورد کشورهای واردکننده نفت حیاتی خواهد بود. انجام این کار یک انتخاب هوشمندانه برای دولت جهت تحقق ایجاد شغل و رشد خواهد بود. سخت‌ترین چالش برای فقیرترین کشورهای منطقه چالش مالی خواهد بود، از آنجایی که به نظر می‌رسد این کشور‌ها قادر به جذب منابع مالی خصوصی برای نیازهای زیرساختی و پاسخگویی به نیازهای جمعیت‌ها نباشند.

تغییرات در پتانسیل اشتغال زیرساخت

بخش‌های زیرساختی در خاورمیانه و شمال آفریقا، از جمله خدمات ساخت و زیرساخت ، نزدیک به ۲۰ درصد نیروی کار منطقه‌ یا ۲/۱۸ میلیون نفر  اشتغال ایجاد می‌کند که از این تعداد ۷/۱۰ میلیون نفر در بخش ساخت و ساز و ۵/۷ میلیون نفر باقی‌مانده خدمات زیرساختی را ارائه می‌دهند. در خدمات زیرساختی، بخش‌های حمل و نقل و ارتباطات بزرگترین کارفرمایان هستند، (حدود ۷ درصد از کل اشتغال را ایجاد می‌کنند) و بخش‌های انرژی و آب برای حدود ۱ درصد مسئول هستند. مجموع این اعداد تغییرات معنی‌دار در کشورهایی مثل جمهوری اسلامی ایران را مخفی می‌کند، برای مثال، این کشور بیش از ۴۰ درصد نیروی کار خود را در بخش‌های ساخت و ساز و زیرساخت‌ها استخدام می‌کند، در حالیکه جمهوری عرب مصر و جمهوری یمن فقط حدود ۱۰ درصد نیروی کار خود را در این بخش به خدمت می‌گیرند. بخش زیرساخت، پتانسیل کمک به ایجاد اشتغال در کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا را دارد، هر چند این بخش به تنهایی مشکل بیکاری منطقه را حل و فصل نمی‌کند اما کمک زیادی به اشتغال زایی می‌کند. در کوتاه‌مدت، هر ۱ میلیارد دلار آمریکا سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها به طور میانگین پتانسیل ایجاد حدود ۱۱۰ هزار شغل مرتبط با زیرساخت‌ها در کشورهای وارد کننده نفت، نزدیک به ۴۹ هزار شغل در کشورهای صادر کننده نفت و حدود ۲۶ هزار شغل در اقتصاد شورای همکاری خلیج فارس را فراهم می‌کند (جدول ۱). بنابراین این منطقه می‌تواند ۵/۲ میلیون شغل مستقیم، غیرمستقیم مرتبط با زیرساخت‌ها را فقط با برآورد نیازهای سرمایه‌گذاری سالانه تولید کند، اما این پتانسیل در کشورها تغییر می‌کند و این شغل‌ها تنها پاسخگوی حدود ۲ درصد از نیروی کار منطقه است. به عبارت دیگر، در صورتی که کشورها در ادامه تصمیم به تعدیل نرخ بهره سرمایه‌گذاری عمومی خود بگیرند، این شغل‌ها هرگز ایجاد نمی‌شوند. سرمایه‌گذاری‌های زیربنائی می‌تواند یک پاسخ سریع به معضل بیکاری ارائه کرده و بخشی از راه‌حل برای چالش بیکاری باشد، اما زیرساخت‌ها به تنهایی راه‌حل این مشکل نیستند.
جدول ۱- اشتغال زایی کوتاه مدت حاصل از سرمایه گذاری ها در گروه کشورها

به خاطر تفاوت در درآمد سرانه، صرف ۱ میلیارد دلار آمریکا هزینه، بیش از ۶ برابر شغل در یک بخش در کشور جیبوتی (یک کشور کم‌درآمد) نسبت به لبنان (یک کشور با درآمد متوسط به بالا) تولید می‌کند، اما کشور لبنان به نسبت جیبوتی برای تأمین مالی مخارج سرمایه‌گذاری با مشکلات کمتری روبرو است و آسانتر می تواند منابع را جذب کند. ساخت و ساز جاده‌ها و پل‌ها در مقایسه با دیگر بخش‌های زیرساختی با هزینه کردن مقدار یکسان مقدار بیشتری شغل تولید می‌کند. دلیل این امر آن است که هزینه‌های مربوط به ایجادشغل زیرساختی در بخش ساخت و ساز پل‌ها و جاده‌ها کمتر از ۲۰ درصد از هزینه یک شغل در بخش تولید برق و تقریباً کمتر از ۱۰ درصد هزینه یک شغل در بخش خدمات ارتباطات و حمل ونقل است (شکل ۲).

شکل ۲- هزینه های ایجاد شغل مستقیم در بخش راه و ساختمان در مقایسه با سایر بخش ها در سال ۲۰۰۹

بخش‌ها و صنایع در میزان اثرات بر تولید غیر مستقیم شغل‌ها متفاوت هستند. این امر به مقدار نیازهای ورودی بخش مورد بررسی از بخش‌های دیگر برای تولید آن بستگی دارد. در مصر، نسبت همه شغل‌های ایجاد شده به تعداد شغل‌های مستقیم ۰۹/۱ برای ساخت و ساز در جاده‌ها و پل‌ها است، در حالیکه این نسبتبرای بخش حمل و نقل و ارتباطات ۸۲/۱ بوده است. این امر نشان می‌دهد هنگامی که تصمیمات سرمایه‌گذاری با هدف ایجاد اشتغال گرفته می‌شوند، می‌بایست به هر دو اثرات اشتغال مستقیم و غیر مستقیم و همچنین نوع مهارت‌های مورد نیاز برای پروژه‌های اجرایی توجه شود. اثر اشتغال بلندمدت مربوط به سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها باید قابل توجه باشد. این گزارش نشان می‌دهد که اشتغال ناشی از سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها ۹ میلیون شغل جدید قابل انتظار را در طی دوره ۱۰ ساله (یا کمی کمتر از ۱ میلیون شغل در سال) را در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا ایجاد می‌کند. این مقدار تقریباً ۳۰ درصد شغل‌ها ایجاد شده در منطقه در دهه ۲۰۰۰ بوده است و به همین دلیل چشمگیر و مهم است. به خاطر شغل‌های ایجاد شده در طی دهه گذشته، نرخ بیکاری دراین منطقه در سال ۲۰۰۹ کمتر از ۱۰ درصد بود. میزان سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها مورد نیاز برای افزایش رشد در کشورهای مختلف متفاوت است. هر چه کشش رشد نسبت به زیرساخت‌ها  پایین تر باشد؛ افزایش مورد نیاز در زیرساخت‌ها بیشتر خواهد بود. برای مثال، کشش پایین‌تر نشان می‌دهد که برای اضافه کردن یک درصد به رشد اقتصادی منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا، افزایش ۷/۸ درصدی در حجم زیرساخت‌ها مورد نیاز است. این سناریو در منطقه خاورمیانه و شما آفریقا با درآمد بالا، شامل اقتصادهای شورای همکاری خلیج فارس و برخی از کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا با درآمد متوسط محتمل‌تر است. در صورتی که در بیشتر کشورهای توسعه یافته تأثیر رشد از یک واحد اضافی از سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها تمایل به کوچک‌تر شدن دارد. با کشش بالاتر، افزایش مورد نیاز در حجم زیرساخت‌ها تنها ۱/۳ درصد است.
تغییر جهت گیری به فناوری‌های کاربر  می‌تواند اثر ایجاد اشتغال سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها را افزایش دهد که این امر به نوبه خود می‌تواند هزینه‌های کلی را کاهش دهد. این گزارش امکان انجام این کار در مورد تعمیر و نگهداری از جاده‌ها را بحث می‌کند و نشان می‌دهد که استفاده از فناوری کاربر،‌ سرمایه‌گذاری مورد نیاز در منطقه را به میزان ۳/۰ درصد تولید ناخالص داخلی کاهش می‌دهد. اما صرفاً تمرکز بر روی هزینه‌ها، هنگام توجه به فناوری‌های کاربر بهترین معیار نیست. ساختار هزینه  مربوط به زیرساخت‌های کاربر با جایگزین‌های تجهیزات‌بر  فرق دارد و شامل اجزائی مانند آموزش یا توسعه ظرفیت سازمانی نیز می‌شود؛ به همین جهت مقایسه‌ مستقیم هزینه‌های نیروی کار در مقابل هزینه های دیگر می‌تواند گمراه کننده باشد.

پی نوشت

۱) این متن خلاصه ترجمه‌ای است از
Infrastructure and Employment Creation in the Middle East and North Africa
که توسط Antonio Estache و همکاران در دفتر واشنگتن بانک جهانی تهیه شده و در مارس ۲۰۱۳ روی سایت این بانک قرار گرفته است.)

نظر بدهید