چشم انداز جالیزکاری در ایران: آبیاری تحت فشار یا گلخانه؟

مهدی ابراهیم‌زاده

0
492

ناظر اقتصاد: تولید محصولات جالیزی حجم آب زیادی را می‌طلبد و به نظر می‌رسد جالیزکاری در ایران که در این سال‌های اخیر با بحران آب نیز مواجه شده است، توجیه اقتصادی نداشته باشد. حداقل کاری که در این شرایط می‌توان انجام داد، گذر به کشت گلخانه‌ای است.

پالیز یا جالیز یا فالیز به مزرعه یا کشتزاری گفته می‌شود که در آن به کشت انواع صیفی‌جات پرداخته می‌شود. پالیزداری از گذشته‌های دور مرسوم بوده و هر دو نوع دیم و آبی آن رونق خوبی داشته است و معمولاً در یک تقسیم بندی کلی زمین‌های دیم نزدیک روستا را به پالیزداری و زمین‌های دورتر را به کشت غلات اختصاص می‌دادند. پالیزداری ارتباط نزدیکی با بارندگی و کم‌آبی یا خشک‌سالی داشته است و پالیزها در دو شکل بندها و زمین‌های عادی رواج داشته است. از جمله مستعدترین مناطق برای پالیزداری می‌توان به تنگل پیشبر، پی پل علی آباد، تگ شایگ و جارو و .. اشاره کرد.

جالیزکاری در ایران

صیفی‌جات کشت شده در پالیزها عمدتاً هندوانه و خربزه است، در حالی که به ندرت در گوشه و کنار برخی پالیزها کدو و احیاناً تیل که یک نوع طالبی است، کشت می‌شود. بیشترین سهم زراعت در کشور، مربوط می‌شود به تولید انواع حبوبات، غلات و محصولات جالیزی که سهم قابل توجهی را به خود نسبت داده‌اند. با توجه به اقلیم و شرایط آب و هوایی کشور و همچنین قیمت محصولات، اکثر کشاورزان ایرانی تمایل به کاشت انواع حبوبات، غلات و محصولات جالیزی را دارند.

معمولاً هندوانه و خربزه و کلاً صیفی‌جات از این دست در همان فصل برداشت محصول، مصرف می‌شوند و به دلیل نبود امکانات نگهداری فقط در شکل ذخیره سازی داخل زمین برای مدت محدودی مخصوصاً تا شب یلدا قابل نگهداری هستند. این ذخیره سازی داخل گودالی در زیر زمین که اصطلاحاً “کَن” نام دارد، صورت می‌گیرد و کن گودالی عمیق است که داخل آن را پر از هندوانه یا دیگر محصولاتی که با این روش قابل نگهداری است، می‌کنند، سپس روی آن را از خاک نرم پر می‌کنند. این روش ساده‌ترین راه نگهداری چنین محصولی است و از عمده‌ترین معایب این روش ممکن است فراموشی محل اختفای محصولات باشد و روش کن کردن برای سایر محصولات مثل سیب زمینی، شلغم و چغندر و شلغم فرنگی نیز کاربرد فراوان دارد.

جدول ۱: توزیع میزان تولید محصولات جالیزی کشور در سال زراعی ۹۵-۱۳۹۴

استانمقدار (تن)درصددرصد تجمعیرتبه
جنوب استان کرمان۱,۰۸۳,۲۹۰۱۳,۵۱۳,۵۱
فارس۹۸۶,۲۶۰۱۲,۳۲۵,۸۲
خراسان رضوى۹۴۷,۹۰۰۱۱,۸۳۷,۶۳
خوزستان۷۲۴,۱۵۵۹۴۶,۶۴
سیستان و بلوچستان۷۲۰,۱۰۶۸,۹۵۵,۵۵
هرمزگان۳۲۷,۳۷۹۴,۱۵۹,۶۶
لرستان۳۲۳,۳۳۲۴۶۳,۶۷
اصفهان۲۸۳,۹۸۹۳,۵۶۷,۱۸
گلستان۲۶۵,۴۷۲۳,۳۷۰,۴۹
ایلام۲۱۸,۲۵۲۲,۷۷۳,۱۱۰
بوشهر۲۰۲,۶۸۹۲,۵۷۵,۶۱۱
مرکزى۱۹۲,۹۸۳۲,۴۷۸۱۲
همدان۱۷۸,۱۴۱۲,۲۸۰,۲۱۳
زنجان۱۷۳,۴۰۹۲,۲۸۲,۴۱۴
قزوین۱۷۱,۶۴۸۲,۱۸۴,۵۱۵
تهران۱۴۵,۸۳۴۱,۸۸۶,۳۱۶
سمنان۱۳۹,۸۴۳۱,۷۸۸۱۷
خراسان جنوبى۹۹,۹۰۲۱,۲۸۹,۲۱۸
آذربایجان غربى۹۸,۶۸۳۱,۲۹۰,۴۱۹
آذربایجان شرقى۹۵,۸۴۲۱,۲۹۱,۶۲۰
کرمان۹۳,۹۵۰۱,۲۹۲,۸۲۱
اردبیل۹۳,۲۱۷۱,۲۹۴۲۲
کردستان۸۳,۹۸۰۱۹۵۲۳
مازندران۸۰,۴۶۸۱۹۶۲۴
یزد۷۲,۱۰۹۰,۹۹۶,۹۲۵
گیلان۷۱,۷۴۲۰,۹۹۷,۸۲۶
کهگیلویه و بویراحمد۵۲,۱۱۵۰,۶۹۸,۴۲۷
قم۴۳,۰۸۰۰,۵۹۸,۹۲۸
خراسان شمالى۲۷,۴۱۳۰,۳۹۹,۲۲۹
کرمانشاه۲۴,۳۰۲۰,۳۹۹,۵۳۰
البرز۲۲,۲۴۵۰,۳۹۹,۸۳۱
چهارمحال و بختیاری۴,۳۰۲۰,۱۱۰۰۳۲
کل کشور۸,۰۴۸,۰۳۴۱۰۰۱۰۰

نمودار زیر توزیع سطح زیر کشت زراعی کشور را به تفکیک استان‌ها و نوع کشت را به صورت بهتری نشان می‌دهد.

جالیزکاری در ایران
نمودار ۱. میزان تولید محصولات جالیزی در سال ۱۳۹۵

جدول ۲: توزیع سطح زیر کشت محصولات جالیزکاری در ایران در سال زراعی ۹۵-۱۳۹۴

رتبهاستانمقدار (هکتار)درصددرصد تجمعی
۱خراسان رضوى۵۳,۵۱۶۱۶,۴۱۶,۴
۲جنوب استان کرمان۳۷,۱۸۵۱۱,۴۲۷,۸
۳سیستان و بلوچستان۳۰,۰۱۵۹,۲۳۷
۴فارس۲۹,۹۷۳۹,۲۴۶,۲
۵خوزستان۲۷,۹۱۹۸,۶۵۴,۸
۶هرمزگان۱۵,۷۸۷۴,۸۵۹,۶
۷لرستان۱۲,۵۴۲۳,۹۶۳,۵
۸اصفهان۱۰,۹۱۱۳,۳۶۶,۸
۹ایلام۹,۰۱۲۲,۸۶۹,۶
۱۰گلستان۸,۶۷۱۲,۷۷۲,۳
۱۱مرکزى۷,۸۱۷۲,۴۷۴,۷
۱۲سمنان۶,۸۲۱۲,۱۷۶,۸
۱۳همدان۶,۵۴۹۲۷۸,۸
۱۴بوشهر۶,۳۲۱۱,۹۸۰,۷
۱۵زنجان۶,۲۵۷۱,۹۸۲,۶
۱۶خراسان جنوبى۵,۹۸۹۱,۸۸۴,۴
۱۷قزوین۵,۶۹۸۱,۷۸۶,۱
۱۸کردستان۵,۵۷۸۱,۷۸۷,۸
۱۹تهران۵,۲۷۰۱,۶۸۹,۴
۲۰آذربایجان شرقى۴,۹۶۶۱,۵۹۰,۹
۲۱آذربایجان غربى۴,۷۶۰۱,۵۹۲,۴
۲۲مازندران۳,۷۹۰۱,۲۹۳,۶
۲۳گیلان۳,۴۹۳۱,۱۹۴,۷
۲۴کرمان۳,۳۹۰۱۹۵,۷
۲۵یزد۲,۸۸۲۰,۹۹۶,۶
۲۶اردبیل۲,۸۷۷۰,۹۹۷,۵
۲۷قم۲,۳۰۰۰,۷۹۸,۲
۲۸خراسان شمالى۱,۹۶۶۰,۶۹۸,۸
۲۹کهگیلویه و بویراحمد۱,۳۴۸۰,۴۹۹,۲
۳۰کرمانشاه۱,۲۶۷۰,۴۹۹,۶
۳۱البرز۷۴۵۰,۲۹۹,۸
۳۲چهار محال و بختیاری۱۴۵۰۱۰۰

نکته مهمی که در مورد محصولات جالیزکاری در ایران می‌توان عنوان کرد این است که میزان آب مجازی این محصولات بسیار زیاد است. با توجه به قیمت پایین محصولات جالیزی، هزینه آب مورد استفاده برای این محصولات برای کشور بسیار بیشتر از منافع آن است. در واقع “آب مجازی” صادر شده به خارج از کشور بهای تمام شده صادرات محصولات جالیزی را از فروش آن بیشتر می‌کند. آب مجازی یا پنهان عبارت است از میزان آبی که برای تولید یک محصول در صنعت یا کشاورزی مصرف می‌شود. با صادرات هندوانه هفت برابر ذخیره آب پشت سد کرخه، آب مجازی به خارج از کشور را صادر می‌کنیم. برای تولید یک برگ کاغذ، ۱۰ لیتر آب مصرف می‌شود و اگر بدون دلیل دو برگ کاغذ سفید را دور بیندازیم، در واقع ٢٠ لیتر آب هدر داده‌‎ایم. در هر یک فنجان قهوه،۱۴۰ لیتر آب پنهان است. میانگین جهانی مصرف آب برای تولید یک کیلوگرم گوشت گاو ۱۵۴۰۰ لیتر، گوسفند ۱۰۴۰۰ لیتر، خوک ۶۰۰۰ لیتر و مرغ ۴۳۰۰ لیتر است. در طی سال‌های ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۵ برای تولید گوشت گاو در سراسر جهان ۸۰۰ میلیارد متر مکعب آب مصرف شده است. برای کشت پنبه مورد نیاز یک تی‌شرت حداقل ۲۰۰۰ لیتر (بستگی به منطقه تولید) آب مصرف می‌شود.

با توجه به منفی بودن بیلان آب سفره‌های زیرزمینی در بسیاری از نقاط کشور، باید از کشت محصولات پرآب‌بر در بخش کشاورزی خودداری شود. ضمن اینکه براساس اصول آمایشی، تولیدات صنعتی نظیر فولاد به مناطقی منتقل شود که منابع آب کافی در اختیار دارند. میانگین آب استفاده شده برای تولید هر کیلو هندوانه ۳۰۰ لیتر است. این حجم آب در کشورهایی مصرف می‌شود که راندمان بخش کشاورزی در آن‌ها بالاست. در خوش‌بینانه‌ترین حالت برای تولید هر کیلو هندوانه در ایران، ۵۰۰ لیتر آب مصرف می‌کنیم. استان‌های گرم و خشک سیستان و بلوچستان، خراسان رضوی، فارس و جنوب استان کرمان بیش از ۴۰ درصد از تولیدات جالیزکاری در ایران را به خود اختصاص داده‌اند. بر همین اساس، باید سیاست‌گذاری‌های برای جایگزینی محصولات پربازده‌تر با محصولات جالیزکاری در ایران داشته باشیم. آبیاری تحت فشار و استفاده از گلخانه‌ها دو روش کاهش حجم آب مصرفی در تولید محصولات جالیزکاری در ایران است.

آبیاری تحت فشار

به‌طور کلی به هر روش آبیاری که در آن آب با فشاری بیش از یک اتمسفر ( فشار نسبی ) در سطح اراضی به‌وسیله لوله توزیع شود آبیاری تحت فشار گفته می‌شود. در یک نوع تقسیم بندی ساده، روش‌های آبیاری به دو نوع آبیاری ثقلی و آبیاری تحت فشار تقسیم می‌شوند. آبیاری تحت فشار نیز به دو نوع آبیاری بارانی و آبیاری قطره‌ای قابل تفکیک است.

جالیزکاری در ایران

الف) آبیاری بارانی

آبیاری بارانی روشی است که آب با فشاری بیش از یک اتمسفر در درون لوله‌هایی جریان پیدا کرده و در روی گیاه به صورت باران توسط نازل‌هایی که به آب‌پاش معروف‌اند پاشیده می‌شود. آبیاری بارانی یکی از روش‌های نوین آبیاری در جهان به شمار می‌رود که استفاده از آن در ۴۰ سال اخیر بیشتر متداول شده است. به‌طور کلی می‌توان گفت که آبیاری بارانی از زمانی که لوله‌های سبک با اتصالات سریع و آسان به بازار عرضه شد، توسعه یافته است. در این روش آب با سرعتی مساوی و یا کمتر از نفوذپذیری خاک، به صورت باران بر سطح زمین پخش می‌شود تا خاک فرصت نفوذ پیدا کند. چنانچه شدت بارش بیش از سرعت نفوذ باشد در سطح مزرعه روان‌آب ایجاد شده و راندمان آبیاری کم خواهد شد. به طور کلی آبیاری به روش بارانی را در اغلب شرایط مانند مناطق شیب‌دار، خاک‌های سبک، سنگین و شرایطی که آبیاری به طریق ثقلی امکان پذیر نیست، می‌توان اجرا نمود.

ب) آبیاری قطره‌ای

آبیاری قطره‌ای عبارت است از پخش آرام آب بر سطح خاک یا زیر خاک به صورت قطرات مجزا یا پیوسته و یا به‌صورت اسپری ریز با فشار کم، به وسیله قطره‌چکان‌هایی که در طول خط انتقال قرار دارند.

جدول ۳: عملکرد سیستم آبیاری تحت فشار به تفکیک استان‌ها ۹۵-۱۳۹۴

استانسطح در حال اجراسطح اجرا شده
آذربایجان شرقی۵۱۶۱۱۰۰۲
آذربایجان غربی۸۹۰۳۵۱۶
اردبیل۶۳۶۱۱۴۲
اصفهان۶۴۶۲۷۷۴۲
البرز۴۲۸۷۳۸
ایلام۵۷۹۲۳۷۶
بوشهر۶۹۹۱۲۵۶
تهران۵۰۸۸۸۲۲۶
چهارمحال و بختیاری۴۸۴۲۲۸۶
خراسان جنوبی۲۳۲۳۱۵۲۵
خراسان رضوی۴۸۹۵۵۳۷۲
خراسان شمالی۱۶۲۳۱۴۶۴
خوزستان۳۶۳۱۰۶۰
زنجان۲۸۸۰۱۷۴۶
سمنان۲۸۴۰۲۱۹۶
سیستان و بلوچستان۳۵۳۰۲۰۳۰
فارس۷۲۷۸۶۳۵۸
قزوین۲۱۶۳۹۶۰۰۶
قم۱۰۴۸۴۳۷۸
کردستان۱۲۱۲۱۵۵۰
کرمان۵۵۸۴۶۵۹۶
کرمانشاه۱۱۹۳۴۹۲۸
کهگیلویه و بویراحمد۱۲۰۸۲۷۳۵
گلستان۴۱۴۷۱۰۲۹
گیلان۵۵۴۳۷۲
لرستان۱۳۲۶۳۲۲۳
مازندران۵۴۱۱۲۴۲
مرکزی۷۹۴۲۱۲۰
هرمزگان۴۱۳۶۲۴۵۴
همدان۱۶۱۱۴۶۵۸
یزد۱۵۴۰۱۳۱۶
جنوب استان کرمان۵۹۲۱۲۵۷۳
جمع کل۹۸۶۱۳۹۵۲۱۵

گلخانه

گلخانه (Greenhouse) عبارت است از چهارچوب یا اسکلتی با پوشش شفاف قابل نفوذ نسبت به نور که در آن با کنترل عوامل اصلی تولید ( نور، دما، رطوبت و دی اکسید کربن) و نهاده‌های مؤثر بر رشد و نمو گیاه، امکان تولید مطلوب محصولات مختلف کشاورزی و باغبانی فراهم گردیده است و می‌توان گیاه را در مقابل خسارت عوامل نامساعد حفظ کرد. کشت گلخانه‌ای شامل تولید محصولات باغی در فضای محافظت شده گلخانه است که به ارتقاء شرایط کشت، محافظت محصول در برابر آفات، بیماری‌ها و تغییرات آب و هوایی کمک می‌کند. کشت گلخانه‌ای در فضاهای محصوری مانند گلخانه، اتاق شیشه‌ای، اتاق سایبان و … قابل اجرا می‌باشد. می‌توان گفت کشت در محیط کنترل شده مدرن‌ترین و راضی کننده ترین شکل کشت گلخانه‌ای است.

جالیزکاری در ایران

کشت در محیط کنترل شده ترکیبی از تکنولوژی گلخانه و کشت بدون خاک است که به کنترل و مدیریت هرچه بهتر آفات و بیماری‌های محصولات منجر می‌شود. کشت گلخانه‌ای دارای مزایای بسیاری است که می‌توان به مهم‌ترین آن‌ها اشاره کرد:

icon blue tickمحصول کشت شده در گلخانه ۱۰ تا ۱۲ برابر بیشتر از محصول کشت شده در فضای آزاد ارتفاع دارد که این میزان به نوع گلخانه، نوع محصول و امکانات کنترلی گلخانه وابسته است.
icon blue tickافزایش تولید محصول در شرایط گلخانه‌ای
icon blue tickتولید در تمام فصول سال
icon blue tickتولید میوه‌ها و سبزی‌های خارج از فصل
icon blue tickقابلیت کنترل مؤثر آفات و بیماری‌ها
icon blue tickامکان کاربرد سموم، کودها و آفات کش‌ها به صورت کنترل شده
icon blue tickنیاز به آبیاری کمتر و قابل کنترل
icon blue tickامکان مقاوم کردن گیاهان حاصل از کشت بافت
icon blue tickتولید اقتصادی و با صرفه
icon blue tickامکان اجرای کشت بدون خاک

جدول ۴: آمار سطح زیرکشت و تولید محصولات گلخانه‌ای کشور در سال ۱۳۹۵

استانسطح (هکتار)تولید (تن)
آذربایجان شرقی۱۱۸,۴۳۲۹۱۴
آذربایجان غربی۱۸,۴۴۶۶۱,۳
اردبیل۱۹۷۳۱۱
اصفهان۱۵۴۲,۵۲۶۱۴۰۰
البرز۲۲۶,۸۳۰۰۳۴,۶
ایلام۰,۴۹۱
بوشهر۸۸,۵۲۵۵۲۵
تهران۲۹۶۹,۲۵۲۴۵۹۶,۵
چهارمحال و بختیاری۱۸,۸۲۴۴۷,۴
خراسان جنوبی۵۹,۷۱۰۲۰۵
خراسان رضوی۲۷۹,۹۲۸۴۳۹,۸
خراسان شمالی۲۵,۱۴۸۱۵
خوزستان۴۳۵,۱۹۹۱۱
زنجان۲۷,۹۲۰۲۴,۵
سمنان۹۸,۱۱۸۹۴۰
سیستان و بلوچستان۲۵۸,۱۳۴۳۹۹,۱
فارس۲۴۱,۵۲۹۲۹۳
قزوین۴۵,۹۵۹۷۵
قم۳۵,۶۱۲۲۶۵
کردستان۱۶,۶۳۵۶۶
کرمان۱۵۳,۸۲۴۰۵۸,۱
کرمانشاه۴۳,۷۶۰۷۹
کهگیلویه و بویراحمد۴۲,۳۸۳۴۴,۵
گلستان۷,۵۲۱۶
گیلان۵۱,۳۱۱۹۲,۷
لرستان۵,۲۶۶۱
مازندران۳۳۱,۷۸۰۶۵
مرکزی۵۶۰,۵۲۷۱۴۰,۵
هرمزگان۱۷۶,۱۴۸۹۱۳
همدان۸۱,۴۲۷۱۳۲
یزد۱۴۳۳۴۰۴۶۴۶
جنوب استان کرمان۱۱,۸۱۹۳۸۸۸۳۵
جمع کل۱۱۲۳۱,۱۱۹۹۴۰۹۷

 

نمودار زیر سطح زیرکشت و تولید محصولات گلخانه‌ای را به صورت بهتری نشان می‌دهد.

جالیزکاری در ایران
نمودار ۲: توزیع سطح زیرکشت و میزان تولید محصولات گلخانه‌ای به تفکیک استان‌ها در سال ۱۳۹۵

نتیجه‌گیری

تولید محصولات جالیزی حجم آب زیادی را می‌طلبد. به نظر می‌رسد جالیزکاری در ایران و تولید این گونه محصولات در کشور کم آبی مثل ایران که در این سال‌های اخیر با بحران آب نیز مواجه شده است، توجیه اقتصادی نداشته باشد. با این حال، همچنان به تولید این محصولات در استان‌هایی که اساساً اقلیم گرم و خشک دارند ادامه داده می‌شود. حداقل کاری که در این شرایط می‌توان انجام داد، کاهش حجم آب مصرف شده در تولید محصولات جالیزی با استفاده از روش‌های آبیاری تحت فشار و یا به طور کلی گذر به کشت گلخانه‌ای است. اقدامات زیادی در زمینه توسعه روش‌های آبیاری تحت فشار و همچنین احداث گلخانه‌ها صورت گرفته است. با این حال، این اقدامات همچنان ناکافی به نظر می‌رسند.

نظر بدهید