چشم انداز جالیزکاری در ایران: آبیاری تحت فشار یا گلخانه؟

مهدی ابراهیم‌زاده

0
230

ناظر اقتصاد: تولید محصولات جالیزی حجم آب زیادی را می‌طلبد و به نظر می‌رسد جالیزکاری در ایران که در این سال‌های اخیر با بحران آب نیز مواجه شده است، توجیه اقتصادی نداشته باشد. حداقل کاری که در این شرایط می‌توان انجام داد، گذر به کشت گلخانه‌ای است.

پالیز یا جالیز یا فالیز به مزرعه یا کشتزاری گفته می‌شود که در آن به کشت انواع صیفی‌جات پرداخته می‌شود. پالیزداری از گذشته‌های دور مرسوم بوده و هر دو نوع دیم و آبی آن رونق خوبی داشته است و معمولاً در یک تقسیم بندی کلی زمین‌های دیم نزدیک روستا را به پالیزداری و زمین‌های دورتر را به کشت غلات اختصاص می‌دادند. پالیزداری ارتباط نزدیکی با بارندگی و کم‌آبی یا خشک‌سالی داشته است و پالیزها در دو شکل بندها و زمین‌های عادی رواج داشته است. از جمله مستعدترین مناطق برای پالیزداری می‌توان به تنگل پیشبر، پی پل علی آباد، تگ شایگ و جارو و .. اشاره کرد.

جالیزکاری در ایران

صیفی‌جات کشت شده در پالیزها عمدتاً هندوانه و خربزه است، در حالی که به ندرت در گوشه و کنار برخی پالیزها کدو و احیاناً تیل که یک نوع طالبی است، کشت می‌شود. بیشترین سهم زراعت در کشور، مربوط می‌شود به تولید انواع حبوبات، غلات و محصولات جالیزی که سهم قابل توجهی را به خود نسبت داده‌اند. با توجه به اقلیم و شرایط آب و هوایی کشور و همچنین قیمت محصولات، اکثر کشاورزان ایرانی تمایل به کاشت انواع حبوبات، غلات و محصولات جالیزی را دارند.

معمولاً هندوانه و خربزه و کلاً صیفی‌جات از این دست در همان فصل برداشت محصول، مصرف می‌شوند و به دلیل نبود امکانات نگهداری فقط در شکل ذخیره سازی داخل زمین برای مدت محدودی مخصوصاً تا شب یلدا قابل نگهداری هستند. این ذخیره سازی داخل گودالی در زیر زمین که اصطلاحاً “کَن” نام دارد، صورت می‌گیرد و کن گودالی عمیق است که داخل آن را پر از هندوانه یا دیگر محصولاتی که با این روش قابل نگهداری است، می‌کنند، سپس روی آن را از خاک نرم پر می‌کنند. این روش ساده‌ترین راه نگهداری چنین محصولی است و از عمده‌ترین معایب این روش ممکن است فراموشی محل اختفای محصولات باشد و روش کن کردن برای سایر محصولات مثل سیب زمینی، شلغم و چغندر و شلغم فرنگی نیز کاربرد فراوان دارد.

جدول ۱: توزیع میزان تولید محصولات جالیزی کشور در سال زراعی ۹۵-۱۳۹۴

استان مقدار (تن) درصد درصد تجمعی رتبه
جنوب استان کرمان ۱,۰۸۳,۲۹۰ ۱۳,۵ ۱۳,۵ ۱
فارس ۹۸۶,۲۶۰ ۱۲,۳ ۲۵,۸ ۲
خراسان رضوى ۹۴۷,۹۰۰ ۱۱,۸ ۳۷,۶ ۳
خوزستان ۷۲۴,۱۵۵ ۹ ۴۶,۶ ۴
سیستان و بلوچستان ۷۲۰,۱۰۶ ۸,۹ ۵۵,۵ ۵
هرمزگان ۳۲۷,۳۷۹ ۴,۱ ۵۹,۶ ۶
لرستان ۳۲۳,۳۳۲ ۴ ۶۳,۶ ۷
اصفهان ۲۸۳,۹۸۹ ۳,۵ ۶۷,۱ ۸
گلستان ۲۶۵,۴۷۲ ۳,۳ ۷۰,۴ ۹
ایلام ۲۱۸,۲۵۲ ۲,۷ ۷۳,۱ ۱۰
بوشهر ۲۰۲,۶۸۹ ۲,۵ ۷۵,۶ ۱۱
مرکزى ۱۹۲,۹۸۳ ۲,۴ ۷۸ ۱۲
همدان ۱۷۸,۱۴۱ ۲,۲ ۸۰,۲ ۱۳
زنجان ۱۷۳,۴۰۹ ۲,۲ ۸۲,۴ ۱۴
قزوین ۱۷۱,۶۴۸ ۲,۱ ۸۴,۵ ۱۵
تهران ۱۴۵,۸۳۴ ۱,۸ ۸۶,۳ ۱۶
سمنان ۱۳۹,۸۴۳ ۱,۷ ۸۸ ۱۷
خراسان جنوبى ۹۹,۹۰۲ ۱,۲ ۸۹,۲ ۱۸
آذربایجان غربى ۹۸,۶۸۳ ۱,۲ ۹۰,۴ ۱۹
آذربایجان شرقى ۹۵,۸۴۲ ۱,۲ ۹۱,۶ ۲۰
کرمان ۹۳,۹۵۰ ۱,۲ ۹۲,۸ ۲۱
اردبیل ۹۳,۲۱۷ ۱,۲ ۹۴ ۲۲
کردستان ۸۳,۹۸۰ ۱ ۹۵ ۲۳
مازندران ۸۰,۴۶۸ ۱ ۹۶ ۲۴
یزد ۷۲,۱۰۹ ۰,۹ ۹۶,۹ ۲۵
گیلان ۷۱,۷۴۲ ۰,۹ ۹۷,۸ ۲۶
کهگیلویه و بویراحمد ۵۲,۱۱۵ ۰,۶ ۹۸,۴ ۲۷
قم ۴۳,۰۸۰ ۰,۵ ۹۸,۹ ۲۸
خراسان شمالى ۲۷,۴۱۳ ۰,۳ ۹۹,۲ ۲۹
کرمانشاه ۲۴,۳۰۲ ۰,۳ ۹۹,۵ ۳۰
البرز ۲۲,۲۴۵ ۰,۳ ۹۹,۸ ۳۱
چهارمحال و بختیاری ۴,۳۰۲ ۰,۱ ۱۰۰ ۳۲
کل کشور ۸,۰۴۸,۰۳۴ ۱۰۰ ۱۰۰

نمودار زیر توزیع سطح زیر کشت زراعی کشور را به تفکیک استان‌ها و نوع کشت را به صورت بهتری نشان می‌دهد.

جالیزکاری در ایران
نمودار ۱. میزان تولید محصولات جالیزی در سال ۱۳۹۵

جدول ۲: توزیع سطح زیر کشت محصولات جالیزی کشور در سال زراعی ۹۵-۱۳۹۴

رتبه استان مقدار (هکتار) درصد درصد تجمعی
۱ خراسان رضوى ۵۳,۵۱۶ ۱۶,۴ ۱۶,۴
۲ جنوب استان کرمان ۳۷,۱۸۵ ۱۱,۴ ۲۷,۸
۳ سیستان و بلوچستان ۳۰,۰۱۵ ۹,۲ ۳۷
۴ فارس ۲۹,۹۷۳ ۹,۲ ۴۶,۲
۵ خوزستان ۲۷,۹۱۹ ۸,۶ ۵۴,۸
۶ هرمزگان ۱۵,۷۸۷ ۴,۸ ۵۹,۶
۷ لرستان ۱۲,۵۴۲ ۳,۹ ۶۳,۵
۸ اصفهان ۱۰,۹۱۱ ۳,۳ ۶۶,۸
۹ ایلام ۹,۰۱۲ ۲,۸ ۶۹,۶
۱۰ گلستان ۸,۶۷۱ ۲,۷ ۷۲,۳
۱۱ مرکزى ۷,۸۱۷ ۲,۴ ۷۴,۷
۱۲ سمنان ۶,۸۲۱ ۲,۱ ۷۶,۸
۱۳ همدان ۶,۵۴۹ ۲ ۷۸,۸
۱۴ بوشهر ۶,۳۲۱ ۱,۹ ۸۰,۷
۱۵ زنجان ۶,۲۵۷ ۱,۹ ۸۲,۶
۱۶ خراسان جنوبى ۵,۹۸۹ ۱,۸ ۸۴,۴
۱۷ قزوین ۵,۶۹۸ ۱,۷ ۸۶,۱
۱۸ کردستان ۵,۵۷۸ ۱,۷ ۸۷,۸
۱۹ تهران ۵,۲۷۰ ۱,۶ ۸۹,۴
۲۰ آذربایجان شرقى ۴,۹۶۶ ۱,۵ ۹۰,۹
۲۱ آذربایجان غربى ۴,۷۶۰ ۱,۵ ۹۲,۴
۲۲ مازندران ۳,۷۹۰ ۱,۲ ۹۳,۶
۲۳ گیلان ۳,۴۹۳ ۱,۱ ۹۴,۷
۲۴ کرمان ۳,۳۹۰ ۱ ۹۵,۷
۲۵ یزد ۲,۸۸۲ ۰,۹ ۹۶,۶
۲۶ اردبیل ۲,۸۷۷ ۰,۹ ۹۷,۵
۲۷ قم ۲,۳۰۰ ۰,۷ ۹۸,۲
۲۸ خراسان شمالى ۱,۹۶۶ ۰,۶ ۹۸,۸
۲۹ کهگیلویه و بویراحمد ۱,۳۴۸ ۰,۴ ۹۹,۲
۳۰ کرمانشاه ۱,۲۶۷ ۰,۴ ۹۹,۶
۳۱ البرز ۷۴۵ ۰,۲ ۹۹,۸
۳۲ چهار محال و بختیاری ۱۴۵ ۰ ۱۰۰

نکته مهمی که در مورد محصولات جالیزی می‌توان عنوان کرد این است که میزان آب مجازی این محصولات بسیار زیاد است. با توجه به قیمت پایین محصولات جالیزی، هزینه آب مورد استفاده برای این محصولات برای کشور بسیار بیشتر از منافع آن است. در واقع “آب مجازی” صادر شده به خارج از کشور بهای تمام شده صادرات محصولات جالیزی را از فروش آن بیشتر می‌کند. آب مجازی یا پنهان عبارت است از میزان آبی که برای تولید یک محصول در صنعت یا کشاورزی مصرف می‌شود. با صادرات هندوانه هفت برابر ذخیره آب پشت سد کرخه، آب مجازی به خارج از کشور را صادر می‌کنیم. برای تولید یک برگ کاغذ، ۱۰ لیتر آب مصرف می‌شود و اگر بدون دلیل دو برگ کاغذ سفید را دور بیندازیم، در واقع ٢٠ لیتر آب هدر داده‌‎ایم. در هر یک فنجان قهوه،۱۴۰ لیتر آب پنهان است. میانگین جهانی مصرف آب برای تولید یک کیلوگرم گوشت گاو ۱۵۴۰۰ لیتر، گوسفند ۱۰۴۰۰ لیتر، خوک ۶۰۰۰ لیتر و مرغ ۴۳۰۰ لیتر است. در طی سال‌های ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۵ برای تولید گوشت گاو در سراسر جهان ۸۰۰ میلیارد متر مکعب آب مصرف شده است. برای کشت پنبه مورد نیاز یک تی‌شرت حداقل ۲۰۰۰ لیتر (بستگی به منطقه تولید) آب مصرف می‌شود.

با توجه به منفی بودن بیلان آب سفره‌های زیرزمینی در بسیاری از نقاط کشور، باید از کشت محصولات پرآب‌بر در بخش کشاورزی خودداری شود. ضمن اینکه براساس اصول آمایشی، تولیدات صنعتی نظیر فولاد به مناطقی منتقل شود که منابع آب کافی در اختیار دارند. میانگین آب استفاده شده برای تولید هر کیلو هندوانه ۳۰۰ لیتر است. این حجم آب در کشورهایی مصرف می‌شود که راندمان بخش کشاورزی در آن‌ها بالاست. در خوش‌بینانه‌ترین حالت برای تولید هر کیلو هندوانه در ایران، ۵۰۰ لیتر آب مصرف می‌کنیم. استان‌های گرم و خشک سیستان و بلوچستان، خراسان رضوی، فارس و جنوب استان کرمان بیش از ۴۰ درصد از تولیدات جالیزی را به خود اختصاص داده‌اند. بر همین اساس، باید سیاست‌گذاری‌های برای جایگزینی محصولات پربازده‌تر با محصولات جالیزی داشته باشیم. آبیاری تحت فشار و استفاده از گلخانه‌ها دو روش کاهش حجم آب مصرفی در تولید محصولات جالیزی است.

آبیاری تحت فشار

به‌طور کلی به هر روش آبیاری که در آن آب با فشاری بیش از یک اتمسفر ( فشار نسبی ) در سطح اراضی به‌وسیله لوله توزیع شود آبیاری تحت فشار گفته می‌شود. در یک نوع تقسیم بندی ساده، روش‌های آبیاری به دو نوع آبیاری ثقلی و آبیاری تحت فشار تقسیم می‌شوند. آبیاری تحت فشار نیز به دو نوع آبیاری بارانی و آبیاری قطره‌ای قابل تفکیک است.

جالیزکاری در ایران

الف) آبیاری بارانی

آبیاری بارانی روشی است که آب با فشاری بیش از یک اتمسفر در درون لوله‌هایی جریان پیدا کرده و در روی گیاه به صورت باران توسط نازل‌هایی که به آب‌پاش معروف‌اند پاشیده می‌شود. آبیاری بارانی یکی از روش‌های نوین آبیاری در جهان به شمار می‌رود که استفاده از آن در ۴۰ سال اخیر بیشتر متداول شده است. به‌طور کلی می‌توان گفت که آبیاری بارانی از زمانی که لوله‌های سبک با اتصالات سریع و آسان به بازار عرضه شد، توسعه یافته است. در این روش آب با سرعتی مساوی و یا کمتر از نفوذپذیری خاک، به صورت باران بر سطح زمین پخش می‌شود تا خاک فرصت نفوذ پیدا کند. چنانچه شدت بارش بیش از سرعت نفوذ باشد در سطح مزرعه روان‌آب ایجاد شده و راندمان آبیاری کم خواهد شد. به طور کلی آبیاری به روش بارانی را در اغلب شرایط مانند مناطق شیب‌دار، خاک‌های سبک، سنگین و شرایطی که آبیاری به طریق ثقلی امکان پذیر نیست، می‌توان اجرا نمود.

ب) آبیاری قطره‌ای

آبیاری قطره‌ای عبارت است از پخش آرام آب بر سطح خاک یا زیر خاک به صورت قطرات مجزا یا پیوسته و یا به‌صورت اسپری ریز با فشار کم، به وسیله قطره‌چکان‌هایی که در طول خط انتقال قرار دارند.

جدول ۳: عملکرد سیستم آبیاری تحت فشار به تفکیک استان‌ها ۹۵-۱۳۹۴

استان سطح در حال اجرا سطح اجرا شده
آذربایجان شرقی ۵۱۶۱ ۱۰۰۲
آذربایجان غربی ۸۹۰ ۳۵۱۶
اردبیل ۶۳۶ ۱۱۴۲
اصفهان ۶۴۶۲ ۷۷۴۲
البرز ۴۲۸ ۷۳۸
ایلام ۵۷۹ ۲۳۷۶
بوشهر ۶۹۹ ۱۲۵۶
تهران ۵۰۸۸ ۸۲۲۶
چهارمحال و بختیاری ۴۸۴ ۲۲۸۶
خراسان جنوبی ۲۳۲۳ ۱۵۲۵
خراسان رضوی ۴۸۹۵ ۵۳۷۲
خراسان شمالی ۱۶۲۳ ۱۴۶۴
خوزستان ۳۶۳ ۱۰۶۰
زنجان ۲۸۸۰ ۱۷۴۶
سمنان ۲۸۴۰ ۲۱۹۶
سیستان و بلوچستان ۳۵۳۰ ۲۰۳۰
فارس ۷۲۷۸ ۶۳۵۸
قزوین ۲۱۶۳۹ ۶۰۰۶
قم ۱۰۴۸ ۴۳۷۸
کردستان ۱۲۱۲ ۱۵۵۰
کرمان ۵۵۸۴ ۶۵۹۶
کرمانشاه ۱۱۹۳ ۴۹۲۸
کهگیلویه و بویراحمد ۱۲۰۸ ۲۷۳۵
گلستان ۴۱۴۷ ۱۰۲۹
گیلان ۵۵۴ ۳۷۲
لرستان ۱۳۲۶ ۳۲۲۳
مازندران ۵۴۱ ۱۲۴۲
مرکزی ۷۹۴ ۲۱۲۰
هرمزگان ۴۱۳۶ ۲۴۵۴
همدان ۱۶۱۱ ۴۶۵۸
یزد ۱۵۴۰ ۱۳۱۶
جنوب استان کرمان ۵۹۲۱ ۲۵۷۳
جمع کل ۹۸۶۱۳ ۹۵۲۱۵

گلخانه

گلخانه (Greenhouse) عبارت است از چهارچوب یا اسکلتی با پوشش شفاف قابل نفوذ نسبت به نور که در آن با کنترل عوامل اصلی تولید ( نور، دما، رطوبت و دی اکسید کربن) و نهاده‌های مؤثر بر رشد و نمو گیاه، امکان تولید مطلوب محصولات مختلف کشاورزی و باغبانی فراهم گردیده است و می‌توان گیاه را در مقابل خسارت عوامل نامساعد حفظ کرد. کشت گلخانه‌ای شامل تولید محصولات باغی در فضای محافظت شده گلخانه است که به ارتقاء شرایط کشت، محافظت محصول در برابر آفات، بیماری‌ها و تغییرات آب و هوایی کمک می‌کند. کشت گلخانه‌ای در فضاهای محصوری مانند گلخانه، اتاق شیشه‌ای، اتاق سایبان و … قابل اجرا می‌باشد. می‌توان گفت کشت در محیط کنترل شده مدرن‌ترین و راضی کننده ترین شکل کشت گلخانه‌ای است.

جالیزکاری در ایران

کشت در محیط کنترل شده ترکیبی از تکنولوژی گلخانه و کشت بدون خاک است که به کنترل و مدیریت هرچه بهتر آفات و بیماری‌های محصولات منجر می‌شود. کشت گلخانه‌ای دارای مزایای بسیاری است که می‌توان به مهم‌ترین آن‌ها اشاره کرد:

icon blue tickمحصول کشت شده در گلخانه ۱۰ تا ۱۲ برابر بیشتر از محصول کشت شده در فضای آزاد ارتفاع دارد که این میزان به نوع گلخانه، نوع محصول و امکانات کنترلی گلخانه وابسته است.
icon blue tickافزایش تولید محصول در شرایط گلخانه‌ای
icon blue tickتولید در تمام فصول سال
icon blue tickتولید میوه‌ها و سبزی‌های خارج از فصل
icon blue tickقابلیت کنترل مؤثر آفات و بیماری‌ها
icon blue tickامکان کاربرد سموم، کودها و آفات کش‌ها به صورت کنترل شده
icon blue tickنیاز به آبیاری کمتر و قابل کنترل
icon blue tickامکان مقاوم کردن گیاهان حاصل از کشت بافت
icon blue tickتولید اقتصادی و با صرفه
icon blue tickامکان اجرای کشت بدون خاک

جدول ۴: آمار سطح زیرکشت و تولید محصولات گلخانه‌ای کشور در سال ۱۳۹۵

استان سطح (هکتار) تولید (تن)
آذربایجان شرقی ۱۱۸,۴ ۳۲۹۱۴
آذربایجان غربی ۱۸,۴ ۴۶۶۱,۳
اردبیل ۱۹ ۷۳۱۱
اصفهان ۱۵۴۲,۵ ۲۶۱۴۰۰
البرز ۲۲۶,۸ ۳۰۰۳۴,۶
ایلام ۰,۴ ۹۱
بوشهر ۸۸,۵ ۲۵۵۲۵
تهران ۲۹۶۹,۲ ۵۲۴۵۹۶,۵
چهارمحال و بختیاری ۱۸,۸ ۲۴۴۷,۴
خراسان جنوبی ۵۹,۷ ۱۰۲۰۵
خراسان رضوی ۲۷۹,۹ ۲۸۴۳۹,۸
خراسان شمالی ۲۵,۱ ۴۸۱۵
خوزستان ۴۳۵,۱ ۹۹۱۱
زنجان ۲۷,۹ ۲۰۲۴,۵
سمنان ۹۸,۱ ۱۸۹۴۰
سیستان و بلوچستان ۲۵۸,۱ ۳۴۳۹۹,۱
فارس ۲۴۱,۵ ۲۹۲۹۳
قزوین ۴۵,۹ ۵۹۷۵
قم ۳۵,۶ ۱۲۲۶۵
کردستان ۱۶,۶ ۳۵۶۶
کرمان ۱۵۳,۸ ۲۴۰۵۸,۱
کرمانشاه ۴۳,۷ ۶۰۷۹
کهگیلویه و بویراحمد ۴۲,۳ ۸۳۴۴,۵
گلستان ۷,۵ ۲۱۶
گیلان ۵۱,۳ ۱۱۹۲,۷
لرستان ۵,۲ ۶۶۱
مازندران ۳۳۱,۷ ۸۰۶۵
مرکزی ۵۶۰,۵ ۲۷۱۴۰,۵
هرمزگان ۱۷۶,۱ ۴۸۹۱۳
همدان ۸۱,۴ ۲۷۱۳۲
یزد ۱۴۳۳ ۴۰۴۶۴۶
جنوب استان کرمان ۱۱,۸۱۹ ۳۸۸۸۳۵
جمع کل ۱۱۲۳۱,۱ ۱۹۹۴۰۹۷

 

نمودار زیر سطح زیرکشت و تولید محصولات گلخانه‌ای را به صورت بهتری نشان می‌دهد.

جالیزکاری در ایران
نمودار ۲: توزیع سطح زیرکشت و میزان تولید محصولات گلخانه‌ای به تفکیک استان‌ها در سال ۱۳۹۵

نتیجه‌گیری

تولید محصولات جالیزی حجم آب زیادی را می‌طلبد. به نظر می‌رسد تولید این گونه محصولات در کشور کم آبی مثل ایران که در این سال‌های اخیر با بحران آب نیز مواجه شده است، توجیه اقتصادی نداشته باشد. با این حال، همچنان به تولید این محصولات در استان‌هایی که اساساً اقلیم گرم و خشک دارند ادامه داده می‌شود. حداقل کاری که در این شرایط می‌توان انجام داد، کاهش حجم آب مصرف شده در تولید محصولات جالیزی با استفاده از روش‌های آبیاری تحت فشار و یا به طور کلی گذر به کشت گلخانه‌ای است. اقدامات زیادی در زمینه توسعه روش‌های آبیاری تحت فشار و همچنین احداث گلخانه‌ها صورت گرفته است. با این حال، این اقدامات همچنان ناکافی به نظر می‌رسند.

نظر بدهید