ارزیابی میزان موفقیت یا شکست تامین مالی خرد در توسعه کشورها

0
225

ناظراقتصاد: تامین مالی خُرد لازمه رونق کسب و کار است. تأمین مالی خرد عبارت است از برنامه‌ای که محدوده وام‌‏های بسیار کوچک را با هدف خوداشتغالی به مردم بسیار فقیر گسترش می‌دهد. این برنامه‌ها جایگزین برنامه‌های متداول بانکی برای اقشار فقیر و آسیب پذیر جامعه هستند که در نظام بانکی کنونی از صلاحیت کافی برای بهره‌مندی از وام‌‏های بانکی برخوردار نیستند. تامین مالی خرد یک ابزاری برای دسترسی افراد به منابع مالی است. با این حال، بسیاری تامین مالی خرد را صرفا ابزاری برای بدتر کردن معیشت فقرا می‌دانند.
به رغم مقبولیت جهانی تامین مالی خرد، شواهد متفاوتی از مزایای آن وجود دارد. در واقع تامین مالی خرد یک “تله فقر” بسیار قوی است. مهمترین نواقص مدل تامین مالی خرد به شرح زیر است:
🔷 تامین مالی خرد نقش حیاتی “صرفه به مقیاس اقتصادی” را نادیده می‌گیرد.
🔷 تامین مالی خرد “مغالطه ترکیب ” را نادیده می‌گیرد: هیچ محدودیتی برای تقاضای محلی قائل نمی‌شود و تصور می‌کند که کشش برای بهره‌وری این تقاضای نامحدود، می‌تواند باعث اشتغال هر تعداد نیروی کار باشد.
🔷 تامین مالی خرد باعث صنعت زدایی اقتصاد شده و تورم ایجاد می‌کند.
🔷 تامین مالی خرد قادر به ارتباط با باقی شرکت‌ها نیست(با شرکت‌های اندازه بزرگ نمی‌تواند ارتباط برقرار کند).

پس از بررسی چند کشور به عنوان تجربیات جهانی تامین مالی نتایج ذیل حاصل شد:
🔶 از تجربه اندونزی می‌توان چنین الگوسازی کرد که طرح‌های تامین مالی خرد باید به سه فاکتور مهم توانایی بازپرداخت وام، تمایل به بازپرداخت وام و تمایل به پس انداز افراد توجه داشته باشد. از تجربه ترکیه می‌توان دریافت که طرح‌های تامین مالی خرد باید تمرکز خود را بر کسب و کارهای سودآور و نوین معطوف کنند نه بر کسب و کارهای سنتی. همچنین در اعطای اعتبارات خرد باید افراد فقیرتر و زنان در اولویت قرار بگیرند. تجربه مالزی نیز نشان می‌دهد که طرح‌های تامین مالی خرد به توان افزایی زنان منجر نشده است.

🔶 در بنگلادش تامین مالی خرد باعث کاهش فقر شده و تولید ناخالص داخلی بنگلادش را به میزان ۹ الی ۱۲ درصد افزایش داده است. در بیشتر کشورهای جهان طرح‌های تامین مالی خرد برای توان افزایی زنان اجرا می‌شود. به طوری که در مورد کشور نیجریه مدلی برای توان افزایی زنان کارآفرین از طریق تامین مالی خرد پیشنهاد شده است.

تجربیات داخلی نیز نشان می‌دهد که در چند دهه گذشته همواره طرح‌های تامین مالی خرد با هدف اشتغال زایی به اجرا گذاشته شده است. با این حال بنا به گزارشات متعدد، این طرح‌ها چندان موفقیت آمیز نبوده‌اند. از جمله مهمترین طرح از این نوع می‌توان به طرح وام خوداشتغال دهه ۷۰، طرح ضربتی اشتغال در سال ۱۳۸۱ و طرح بنگاه‌های زودبازده در سال ۱۳۸۴ اشاره داشت. با این حال، بیشتر منابع اختصاص یافته برای اجرای طرح‌های اشتغال زایی از طریق اعتبارات خرد حیف و میل شده است. افراد بسیاری با سندسازی اقدام به دریافت وام و صرف آن در بخش‌هایی غیر از کسب و کار خود کرده‌اند. به طور کل گزارشات نشان می‌دهد که سیاست تامین مالی خرد برای ایجاد اشتغال در ایران اثربخش نیست.

برخی از مسائل مهم طرح‌های تامین مالی خرد در ایران به شرح زیر عنوان شده است:
🔵 سند سازی افراد برای دریافت اعتبارات.
🔵 ناچیز بودن مبالغ وام (۳۰ میلیون ریال در دهه ۸۰).
🔵 درخواست ضامن از افراد (بروز مسائل اجتماعی)
🔵 پایان یافتن نقش بانک و نهاد ارائه دهنده تسهیلات به محض پرداخت وام
🔵 پرداخت وام به کسب و کارهای سنتی
🔵 عدم آموزش افراد برای مدیریت کسب و کار خویش
🔵 اعطای وام به تمامی افراد بدون در نظر گرفتن وضعیت شغلی فعلی آن‌ها
🔵 ضربتی بودن طرح‌ها، به این صورت که حجم نقدینگی بسیار عظیمی را به یکباره در اقتصاد کشور تزریق می‌کنند.

صرف نظر از این که بسیاری از مطالعات پیشین از عدم کارایی تأمین مالی خُرد در افزایش اشتغال و فقرزدایی سخن گفته‌اند، در این  گزارش به منظور افزایش موفقیت طرح‌های تأمین مالی خُرد در کشور، پیشنهادات زیر ارائه شدند:
🔴 ایجاد ساز و کاری برای جلوگیری از سند سازی برای دریافت وام
🔴 انعطاف در میزان پرداخت وام بر اساس منطقه، نوع کسب و کار و اندازه کسب و کار
🔴 عدم درخواست ضامن و در عوض معطوف نمودن بهره وام و بازپرداخت وام به موفقیت کسب و کار ایجاد شده
🔴 بازپرداخت یکنواخت و پیوسته وام‌ها (هفتگی یا ماهانه)
🔴 استفاده از منابع تامین مالی خرد برای توان افزایی زنان، به خصوص زنان سرپرست خانوار
🔴 برگزاری دوره‌های آموزشی رایگان برای ارتقای توان کارآفرینی و مدیریت کسب و کار در افراد

این پیشنهادات به ظاهر ساده می‌تواند کلید موفقیت طرح‌های تامین مالی خرد در کشور باشد. در دوره‌های زمانی مختلف، دولت ایران به محض دستیابی به منابع ارزی مازاد اقدام به طرح برنامه‌های اشتغال زایی از طریق تامین مالی خرد کرده است. این اقدامات معمولا بدون برنامه قبلی صورت می‌گرفته و در یک دوره کوتا مبالغ عظیمی از نقدینگی را به اقتصاد کشور تزریق می‌کرد.

به هر حال، در این گزارش سعی شده است با ارائه ساده‌ترین پیشنهاد و البته کارآمدترین آن‌ها شاهد موفقیت طرح‌های تامین مالی خرد در آتیه باشیم. شایان ذکر است، برای عملیاتی شدن هر یک از پیشنهادات فوق الذکر نیاز است تا یک مطالعه تخصصی برای هر کدام از آن‌ها به اجرا درآید. نسخه کامل این یادداشت را می توانید از لینک زیر دریافت و مطالعه نمایید.

ارزیابی میزان موفقیت یا شکست تامین مالی خرد در توسعه کشورها

 

نظر بدهید