پیش به سوی شفافیت

رتبه بندی بانک ها و موسسات مالی

0
167

ناظر اقتصاد : شاید به جرأت بتوان گفت یکی از کمبودهای اساسی بانکداری حرفه‌ای در کشور، نبود رتبه‌بندی بانک‌ها است. با توجه به شرایط حاکم بر‌ اقتصاد کشور و مسائل عدیده‌ای که مؤسسات غیرمجاز مالی برای اقتصاد کشور پدید آوردند، اهمیت رتبه‌بندی بانک‌ها مطابق با شاخص‌های متعارف سلامت بانکی، به شدت افزایش یافته است. از طرف دیگر، جذب سرمایه‌گذاران خارجی به داخل کشور نیازمند ایجاد بسترهای قانونی لازم برای تامین سلامت بانکی است. بدین رو، ضرورت رتبه‌بندی بانک‌ها توسط بانک مرکزی و یا شرکت‌های تخصصی رتبه‌بندی بسیار مهم است. براساس معیارهای کمیته بال، بانک‌ها با ریسک‌های گوناگونی نظیر ریسک اعتباری، ریسک بازار ، ریسک عملیاتی و ریسک نقدینگی مواجه هستند.

در این بین ریسک اعتباری از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ زیرا اعطای تسهیلات، عمده فعالیت بانک‌ها را شامل می‌شود، در صورتی که این ارزیابی درست نباشد و یا به دلایلی وام‌گیرنده نتواند بدهی خود را پرداخت کند، در این‌صورت بانک‌ها با ریسک اعتباری طرف مقابل در بازپرداخت تسهیلات مواجه می‌شود. لذا مهمترین ریسک بانک‌ها را می‌توان ریسک اعتباری دانست و به همین دلیل رتبه‌بندی اعتباری بانک‌ها از اهمیت بسزایی برخوردار است.

رتبه‌بندی بانک‌ها و موسسات مالی برای سه گروه اهمیت دارد:

  1. ناظران: به منظور نظارت بر بانک‌ها و موسسات مالی و جلوگیری از بحران‌های بانکی
  2. سپرده‌گذاران: برای انتخاب بانک و موسسه مالی مناسب و برتر برای سپرده‌گذاری
  3. سهامداران: برای ارزیابی و انتخاب گزینه مناسب به منظور خرید و فروش سهام و سرمایه‌گذاری

سیستم‌های رتبه‌بندی متنوعی نظیر ORAP , PATROL , CAMELs وجود دارد که از بین آنها رایج‌ترین و تاییدشده‌تر، استفاده از سیستم رتبه‌بندی کملز است که به‌وسیله آن مراجع نظارت بانکی در سراسر جهان از این مدل بهره می‌گیرند به نظر اکثر کارشناسان شاخص‌های این روش رتبه‌بندی می‌تواند نقاط آسیب‌پذیری سیستم مالی به‌ویژه در بانک‌ها را به خوبی شناسایی و دلایل آن را تشریح کند. این موضوع در سال ۲۰۰۰ به تائید کمیته بال نیز رسید و CAMELs را قابل اطمینان‌ترین ابزار بررسی موقعیت بانک‌ها معرفی کرد. این روش در حال حاضر در فدرال رزرو به‌عنوان سیستم اصلی رتبه‌بندی نظارتی مورد استفاده قرار می‌گیرد همچنین بانک تسویه حساب‌های بین‌الملی (BIS) نیز آن را به‌عنوان معیاری برای شناسایی بانک‌های مشکل دار معرفی می‌کند.

همان‌طورکه گفته شد معروف‌ترین مدل‌ها رتبه‌بندی مدل رتبه‌بندی CAMELS است که بسیاری از مؤسسات بزرگ دنیا مانند اس اند پی، مودیز، فیتچ و داگنگ و … از آن استفاده می‌کنند. مدل کملز از شاخص‌ها و نسبت‌های زیر برای ارزیابی استفاده می‌کند:

  1. کفایت سرمایه (Capital Adequacy)
  2. کیفیت دارایی (Asset Quality)
  3. توانایی مدیریتی (Management Capability
  4. درآمد (Earnings)
  5. نقدینگی (Liquidity)
  6. حساسیت به ریسک بازار (Sensitivity)

شاخص ارزیابی کملز به دلیل درنظر گرفتن کلیه پارامترها و جنبه‌های مختلف فعالیت بانکی به‌عنوان یک ارزیابی جامع مورد قبول است.

رتبه‌بندی و شفافیت بانکی

اکنون می‌توان گفت یکی از ضعف‌های اساسی بانکداری کشور پیروی نکردن از مقررات بین‌المللی و استانداردهای روز دنیاست. لذا در فضای ایجاد شده ناشی از ساماندهی مؤسسات غیر‌مجاز مالی بسیاری از مطلعین و اقشار جامعه مشتاق بودند تا شاهد رتبه‌بندی بانک‌ها باشند تا براساس نتایج آن میزان همکاری خود با بانک مطبوع خود را بر مبنای اعتماد حاصل از رتبه‌بندی بانک‌ها تنظیم کند و در کنار این خواست عمومی شاهد اقدام جدی بانک مرکزی برای چگونگی تهیه صورت‌های مالی و اصلاح روند قدیمی تهیه صورت‌های مالی و تطبیق آن با استانداردهای بین‌المللی بودیم. بانک مرکزی اقدامات موثری برای بهبود گزارشگری بانک‌ها انجام داده است، الزام بانک‌ها برای ارائه صورت‌های مالی بر اساس استانداردهای بین‌المللی IFRS که دستاورد آن شناسایی زیان‌های شناسایی نشده در صورت‌های مالی و جلوگیری از شناسایی سود موهومی است می‌تواند شفافیت در فعالیت بانکی را افزایش داده و در نهایت مقدمات لازم برای رتبه‌بندی بانک‌ها را فراهم آورد.

در حال حاضر نظام بانکی ایران سیستم نظامندی برای رتبه‌بندی ندارد، چندین موسسه در این زمینه شکل گرفته اما به طور جامع سیستم رتبه‌بندی در بانکداری ایران پیاده‌ نشده است، آنچنان که می‌دانیم بخش زیادی از تامین مالی اقتصاد کشور بر دوش سیستم بانکی است، بنابراین تا زمانی که شرایط بهبود عملکرد سیستم بانکی فراهم نشود جریان اعتبارات نظام‌مند نخواهد بود.

بانک مرکزی هر سال رتبه‌بندی خود را به منظور تنظیم برنامه‌های بازرسی و تعیین اقدامات نظارتی انجام می‌دهد اما هیچ‌گاه گزارش این رتبه‌بندی در اختیار عموم قرار نگرفته است. به عبارت دیگر رتبه‌بندی بانک‌ها و موسسه‌های اعتباری زمینه افزایش رقابت بین بانک‌ها را در ارائه خدمات مطلوب بانکداری را فراهم می‌کند، با مشخص شدن رتبه اعتباری یک بانک یا موسسه، میزان ریسک سرمایه‌گذاری در آن بانک و موسسه برای مردم مشخص می‌شود.

بحث رقابت بانک‌ها از دیگر مباحثی است که باید به آن توجه نمود، عملکرد بانک‌های مختلف متفاوت است به همین منظور رتبه‌بندی بانک‌ها می‌تواند فعالیت آنها را شفاف کند و باعث می‌شود مردم نسبت به عملکرد بانک‌ها قضاوت متفاوتی داشته باشند. ارائه خدمات مناسب با نیاز مردم و جامعه یکی از اهداف بانکداری است و این مهم با اعمال نظارت موثر و شفافیت عملکرد ممکن می‌شود. رتبه‌بندی بانک‌ها باعث می‌شود بانک‌هایی که عملکرد مناسب‌تری دارند در جایگاه مناسب‌تری در نظام ارزیابی قرار گیرند و مردم با استفاده از این اطلاعات راحتتر و با اطمینان بیشتر در بازار پول فعالیت می‌کنند.

فقدان رتبه‌بندی بانکی در ایران

رتبه‌بندی بانک‌ها بر اساس شاخص‌های مالی و اقتصادی، امری است‌ که باید توسط نهادهای مستقل و نظارتی ذینفع انجام بگیرد و در دسترس عموم جامعه قرار گیرد. با این حال، این موضوع تاکنون به صورت نظامند در کشور انجام نشده است.

از طرفی فقدان الزامات قانونی برای رتبه‌بندی بانک‌ها در کشور باعث شده است و در هیچ یک از مراحل عمر و فعالیت بانک‌ها، رتبه‌بندی مورد نیاز بانک‌ها نباشد و به نظر می‌رسد قانون‌گذار هیچ اقدام اساسی برای این نیاز ‌مهم نکرده است.

نسبت کفایت سرمایه یکی از شاخص‌های سنجش سلامت عملکرد و ثبات مالی مؤسسات مالی و بانک‌ها است و در رتبه‌بندی بانک‌ها حائز اهمیت است. این نسبت اولین بار توسط کمیته ‌بال در سال ۱۹۸۸ به بانک‌های دنیا معرفی شد. در ایران حداقل نسبت کفایت سرمایه ۸ درصد است. طبق ماده ۱۱ بخشنامه «ضوابط ناظر بر حداقل استانداردهای شفافیت و انتشار عمومی اطلاعات توسط موسسات اعتباری» که در سال ۱۳۹۳ توسط مدیریت کل مقررات، مجوزهای بانکی و مبارزه با پولشویی اداره مطالعات و مقررات بانکی (بانک مرکزی) منتشر شده است، بانک‌ها و مؤسسات اعتباری موظف هستند، وضعیت کفایت سرمایه خـود شـامل میـزان دارایـی‌هـای در معرض ریسک، میزان و ساختار سرمایه، نسبت کفایت سرمایه و نسبت کفایت سرمایه درجـه یک را مطابق با آیین‌نامه کفایت سرمایه و در مقاطع زمانی مقرر در این ضوابط منتشر کند. اما بعضا بانک‌ها به این مصوبه عمل نمی‌کنند و نسب کفایت سرمایه را به‌صورت منظم و مدون اعلام نمی‌کنند.

در دنیا شرکت‌های بزرگی برای رتبه‌بندی وجود دارند و در واقع رتبه‌بندی بانک‌ها از مرحله علمی به مرحله عملی وارد شده است ‌و به یک نیاز ضروری و اساسی در بازارهای مالی دنیا تبدیل شده است. و استفاده‌کنندگان از اطلاعات اعم از مشتریان، سهامداران و مدیران از این رتبه‌بندی و اطلاعات در تصمیم‌های خود استفاده می‌کنند.

به‌نظر می‌رسد تا زمانی که یک الزام قانونی برای اعلام رتبه‌بندی بانک‌ها وجود نداشته باشد هیچکس تمایلی به ارائه رتبه‌بندی به‌صورت منظم و دوره‌ای ندارد زیرا برای رتبه‌بندی نیاز به یک سری اطلاعات است که بیانگر وضعیت بانک‌هاست و در شرایط کنونی بانک‌ها، کسی تمایل به انتشار این اطلاعات ندارد. با این حال نهاد نظارتی در حال حاضر در اجرای این وظیفه باید به‌گونه‌ای عمل کند تا تمامی بانک‌های کشور و در مجموع سیستم بانکی از مدیریت لازم برخوردار شود و منافع سپرده‌گذاران به مخاطره نیفتد در این زمینه اصول هشتم و نهم از اصول ۲۹ گانه کمیته بال تأکید دارد که یک سیستم نظارت بانکی موثر می¬بایست متشکل از هر دو شیوه نظارت حضوری و غیرحضوری توسط مرجع نظارتی اعمال شود. در نظارت غیر حضوری باید از تحلیل داده‌ها و اطلاعات بدست آمده از صورت‌های مالی در فواصل زمانی مناسب وضعیت جاری بانک‌ها مشخص و هشدارهای لازم به مؤسسات مالی داده شود. لذا نظام رتبه¬بندی موجب خواهد شد تا وضعیت و فعالیت‌های مالی و مدیریتی مؤسسات مالی و اعتباری در ارتباط با ریسک‌های متفاوت موجود مشخص شود و از نگاه و برخورد یکسان با بانک‌ها و مؤسسات مالی که دارای درجات متفاوت رتبه‌بندی هستند جلوگیری می‌‌شود.

موسسات رتبه‌بندی در جهان

در دنیا مؤسسات رتبه‌بندی بسیار وجود دارد که ارزیابی هرکدام از این مؤسسات از عملکرد بانک و موسسات مالی می‌تواند بسیار مفید باشد که در ادامه به چند نمونه از آنها که در سطح بالای این صنعت فعالیت می‌کنند اشاره می‌کنیم.

شرکت مودیز (Moody`s Corporation)

شرکت ‌مودیز یک جزء ضروری از ‌بازارهای جهانی سرمایه است، که به وسیله رتبه‌بندی اعتباری، تحقیق، ‌تجزیه و تحلیل به شفافیت بازارهای مالی و یکپارچگی آن ‌کمک می‌کند. این شرکت که درآمد ۴.۲ میلیارد دلاری در سال ۲۰۱۷ را گزارش کرد، تقریبا ۱۲۰۰۰ نفر در سراسر جهان پرسنل دارد و در ۴۲ کشور حضور دارد.

شرکت فیتچ سلوشن (Fitch Solutions)

فیتچ سلوشن‌ یکی از پیشگامان صنعت در زمینه اعتباری، بازار بدهی و راه‌حل‌های اطلاعات کلان و توزیع‌کننده اصلی محتوا است. امروزه ۹۰ درصد از بانک‌های پیشرو در جهان و موسسات مالی و همچنین شرکت‌های چند ملیتی، سازمان‌های دولتی و شرکت‌های مشاوره‌ای در سراسر جهان از تحلیل‌های این شرکت در تصمیم‌های تجاری خود استفاده می‌کنند. این شرکت در ۳۰ کشور دنیا فعالیت دارد.

شرکت اس اند پی ((standard & poors (S&P)

اس اند پی ‌بیش از ۱۵۰ سال است که در زمینه تجارت فعالیت دارد و از پیشروترین ارائه‌دهندگان رتبه‌بندی اعتباری در جهان است. این شرکت‌ دارای بیش از یک میلیون رتبه‌بندی اعتباری در بخش دولتی، شرکت‌ها، بخش مالی و نهادهای مالی ساختاری و بازار ‌اوراق بهادار است. رتبه‌بندی‌های ارائه شده توسط اس اند پی برای رشد‌، ارائه شفافیت و کمک به آموزش شرکت‌کنندگان در بازار ضروری است تا بتوانند با اطمینان تصمیم‌گیری کنند. اس ان پی در ۲۸ کشور دنیا فعالیت دارد.

شرکت داگنگ (Dagong Global Credit Rating)

شرکت داگنگ موسسه رتبه‌بندی اعتباری ملی چین است که در سال ۱۹۹۴ به تأیید مشترک بانک خلق چین و کمیسیون اقتصادی و تجاری ایالتی‌ رسیده است. داگنگ دارای شرایط لازم برای رتبه بندی اعتباری برای تمام ابزارهای بدهی و اشخاص شرکت‌کننده در بازار سرمایه چین است. پس ازبیش از ۲۰ سال توسعه، داگنگ به بزرگترین آژانس رتبه‌بندی تجاری ملی چین، با ظرفیت پژوهشی قوی، اعتبار بالا و نفوذ بین‌المللی در سطح جهان تبدیل شده است.

رتبه‌بندی در ایران

متاسفانه در سال‌های اخیر از منظر عموم مردم، بانکی بهتر است که سود بالاتری به سپرده‌ها پرداخت کند و استفاده از شاخص‌های مدیریتی، مالی و اقتصادی در ارزیابی تصمیم‌گیری‌ها کم‌رنگ شده است و شاخص‌هایی مانند کفایت سرمایه، چگونگی اجرای حاکمیت شرکتی، نسبت سودآوری، نحوه کنترل‌های داخلی، حسابرسی داخلی و نحوه برخورد با انوع ریسک‌ها بررسی نمی‌شود. ‌قطعا بانک‌های کشور باید به سمت شفافیت بیشتر و ارائه اطلاعات مفید به ذینفعان حرکت کنند. لذا ارائه صورت‌های مالی بر اساس استاندارد بین‌المللی IFRS‌ اولین گام در این مسیر است و مسلما در ادامه این حرکت لزوم رتبه‌بندی بانک‌ها بر اساس الگوهای مرجع ضرورت پیدا می‌کند.

رتبه‌بندی در دنیا دارای سابقه طولانی است. همانطور که در بالا اشاره شد شرکت‌های بزرگی در دنیا این کار را انجام می‌دهند و الگو‌برداری از این شرکت‌ها و استفاده از مدل‌های آنها راهگشاست.

در آمریکا بانک مرکزی، بانک‌های تحت نظارت خود را با استفاده شاخص کملز از مقیاس ۱ تا ۵ ارزیابی می‌کند. رتبه یک نشانه قوی‌ترین عملکرد و ۵ ضعیف‌ترین عملکرد را نشان می‌دهد. در این رتبه‌بندی سودآوری و نقدینگی از مهمترین معیارهای تعیین شایستگی و سنجش فعالیت یک بانک است.

بانکهای تجاری ترکیه با استفاده از مدل کملز در سال ۲۰۱۱ رتبه‌بندی شدند و بررسی‌ها نشان داد بانک‌هایی که رتبه بهتری دارند از عملکرد و بهره‌وری بیشتری نیز برخوردارند. در سال ۲۰۱۲ بانک‌های ملی شده هند نیز براساس معیار کملز مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفتند. در سال ۲۰۱۶ در مطالعه‌ای به نام اندازه‌گیری عملکرد مالی بانک‌های اسلامی بنگلادش با استفاده از شاخص کملز از جمله کفایت سرمایه، کیفیت دارایی و عملکرد مدیریت در سه بانک اسلامی نتیجه گرفتند که این بانک‌ها عملکرد بهتری نسبت به بقیه بانک‌ها از خود نشان داده‌اند.

همچنانکه ملاحظه می‌شود استفاده از ابزارهای ارزیابی و رتبه‌بندی در سراسر دنیا امری مرسوم و ضروری است و بدون شک از این مهم باید در کشور هم از جانب مسئولین ذیربط و هم از جانب ذینفعان مؤسسات مالی و بانک‌ها استقبال به عمل آید تا با شرایط ناخواسته ناشی از بحران‌های بانکی در داخل کشور مواجه نشویم و به این نکته توجه داشته باشیم که در شرایط حساس کنونی اقتصاد کشور هرگونه اعمال نظارتی که ممکن است رتبه‌بندی هم یکی از آنها باشد باید دارای رویکرد اصلاح محور باشد و هدف نهایی آن ساماندهی وضعیت بانک‌های کشور و کاهش ریسک در آنها باشد.

در نهایت می‌توان گفت رتبه‌بندی بانک‌ها و مؤسسات مالی و اعتباری، می‌تواند زمینه را برای رقابت سالم بین بانک‌های کشور برای ارائه خدمات مطلوب‌تر به آحاد جامعه را فراهم کند و همچنین باتوجه به این مهم که مشکلات یک بانک می‌تواند به سرعت به کل نظام بانکی سرایت و آن را با مخاطره مواجه سازد، بهتر است اقدامات اصلاحی تدریجی با اولویت رتبه‌بندی دقیق برای شناسائی بانک‌های ضعیف و مواجه با بحران‌پذیری بالا، در رأس فعالیت‌ها برنامه‌ریزی مراجع نظارتی قرار گرفته و با فعالیت‌های پیشگیرانه از وقوع هرگونه بحران احتمالی جلوگیری به عمل آید.

نظر بدهید