جایگاه ایران در اقتصاد دانش‌بنیان جهانی

0
122

ناظر اقتصاد: در اقتصاد جهانی معاصر که رقابت بسیار شدید بوده و عدم قطعیت همراه هر پدیده‌ای است، خلق و انتشار دانش نیاز مبرم همه بخش‌ها در جوامع مختلف است. از زمانی که سیاست‌گذاران اقتصادی به نقش محوری دانش و فناوری در رشد و توسعه اقتصاد پی برده‌اند، واژه «اقتصاد دانش‌بنیان» به عنوان یکی از ابزارهای کلیدی در رشد اقتصادی ظهور کرد. در سال ۱۹۹۶ بود که سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، اقتصاد دانش‌بنیان را به عنوان اصطلاحی جدید در ادبیات اقتصادی مطرح کرده و آن را به عنوان فرآیند تولید، توزیع و استفاده مستقیم از دانش تعریف کرد (OECD, 1966). در اقتصاد دانش‌بنیان نه ‌فقط بخش‌های با فناوری‌های بالا، بلکه تمام بخش‌های اقتصاد، دانش بر‌ می‌شوند.

در تعریفی دیگر، اقتصاد دانش بنیان به اقتصادی اطلاق می‌شود که به خلق و انتشار دانش پرداخته و از این طریق رشد اقتصادی را موجب می‌شود (Debnath, 2007)، سازمان همکاری‌های اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC‌)، اقتصاد دانش‌بنیان را اقتصادی می‌داند که در آن تولید، توزیع و کاربرد دانش مهم‌ترین پیشران رشد، خلق ثروت و ایجاد اشتغال در تمامی صنایع است (APEC, 2000).

داهلمن و اندرسون (۲۰۰۰)، اقتصاد دانشی را اقتصادی می‌دانند که دانش به وسیله عوامل و فعالان اقتصادی در راستای بهبود شرایط اجتماعی و اقتصادی مورد استفاده قرار می‌گیرد و برای تحقق این امر شرایطی به شرح زیر مورد نیاز است

orangeمحرک اقتصادی و رژیم نهادی
orangeمیزان افراد تحصیل‌کرده
orangeرژیم کارآمد نوآوری
orangeزیرساخت‌های اطلاعاتی و ارتباطاتی

در اقتصاد دانش‌بنیان، برخلاف آموزه‌های علم اقتصاد کلاسیک که در آن رقابت اصلی بر سر کاهش قیمت‌ها در بازار رقابت کامل است، رقابت اساساً بر سر نوآوری است و اقتصادهایی که از نوآوری به عنوان ابزار کلیدی موفقیت یاد می‌‌شود سریع‌تر رشد می‌کنند. همچنین شرکت‌هایی که عملکرد مالی قابل توجهی نسبت به رقبا داشتند، شرکت‌هایی بودند که بیشتر نوآور بوده‌اند Maguire, Kazlauskas, & Weir, 1994)).

در سال ۱۹۹۹، بانک جهانی پروژه‌ای با عنوان «دانش برای توسعه» ‌(KD) را به جریان انداخت که با انجام این کار قصد آگا‌هی بخشی به سیاست‌گذاران کشورها در مورد تأثیر دانش به ‌عنوان ابزاری قدرتمند در رشد اقتصادی را داشت (پاداش و خداپناه، ۱۳۹۴). برنامه دانش برای توسعه، چارچوبی را توسعه داده است تا به کشورها در پی‌ریزی راهبردهایی برای تبدیل‌شدن به اقتصادهای دانش‌بنیان کمک کند. این چارچوب شامل ۱۰۹ متغیر ساختاری و کیفی است که چگونگی مقایسه کشورها را با یکدیگر به نمایش می‌گذارد و این متغیرها به عنوان زیرشاخص‌های چهار متغیر اصلی زیر در نظر گرفته می‌شوند.

  1. محرک اقتصادی و رژیم نهادی‌؛ محرک‌هایی را شامل می‌شود که متضمن استفاده کارآمد از دانش موجود در راستای شکوفایی کارآفرینی است.
  2. آموزش و منابع انسانی؛ جمعیت تحصیل‌کرده و آموزش‌دیده قابلیت ایجاد، به اشتراک‌گذاری و استفاده از دانش را در سطح بالایی حفظ می‌کند.
  3. نظام نوآوری؛ یک سیستم نوآور کارآمد می‌تواند شرکت‌ها، دانشگاه‌ها، مشاوران و سایر سازمان‌ها را به درون سیستم دانشی در حال رشد جهانی منتقل کند و نیازهای محلی را برای آن‌ها فراهم آورد و همچنین در مواجهه با مسائل مختلف راه‌حل‌های فناورانه ارائه کند.
  4. زیرساخت اطلاعاتی؛ سیستم مدرن و قابل دسترس مربوط به زیرساخت اطلاعاتی و ارتباطاتی می‌تواند منجر به تسهیل ارتباطات مؤثر، انتشار و پردازش اطلاعات شود World Bank, 2012)). هر یک از این عناصر نیز دارای زیر بخش‌هایی به شکل (۱) هستند.

 

اقتصاد دانش‌بنیان
منبع: (World Bank, 2012)

شکل ۱: شاخص‌های دانش از نگاه بانک جهانی

بانک جهانی برای انجام محاسبات خود برای هر کشور سه گروه را در نظر می‌گیرد: گروه همه کشورها، گروه منطقه و گروه درآمدی (چهاربند و مؤمنی، ۱۳۹۰). در حال حاضر اطلاعات ۱۴۶ کشور در KAM (روش‌شناسی سنجش دانش) در دسترس است که حدود ۱۰۰ کشور در حال توسعه و بیشتر کشورهای عضو OECD را در برمی‌گیرد. به دلیل اینکه ۱۰۹ متغیر دامنه وسیعی از اعداد را شامل می‌شود، تمامی اعداد ۱۴۶ کشور در دامنه صفر (ضعیف‌ترین) تا ۱۰ (قوی‌ترین) به‌صورت ترتیبی نرمال‌سازی می‌شوند.

قابل توجه است که شاخص اقتصاد دانش‌بنیان از سال ۲۰۱۲ تاکنون توسط بانک جهانی ارائه و منتشر نشده و به نظر می‌رسد فرایندی بازنگرانه بر نحوه محاسبه آن در حال شکل‌گیری است تا به‌صورت دقیق‌تر تأثیر دانش بر توسعه اقتصادی کشورها را منعکس کند. با این حال هم اکنون این شاخص یکی از معتبرترین شاخص‌ها در زمینه مشخص کردن وضعیت اقتصاد دانش‌بنیان کشورها است.

شواهد آماری حاکی از آن است که وضعیت کشور در اقتصاد دانش‌بنیان در سطح جهانی در جایگاه مناسبی قرار ندارد و نگاهی به وضعیت ایران در رتبه‌بندی‌های ارائه شده از سوی بانک جهانی حاکی از رتبه ۹۴ ایران در سال ۲۰۱۲ بوده است جدول (۱).

جدول۱: شاخص اقتصاد دانش‌بنیان و ارکان آن

اقتصاد دانش‌بنیان
منبع: knoema, 2015

ذکر این نکته ضروری است که در این رابطه مطالعاتی نیز در داخل کشور صورت گرفته که در برخی مواقع بهبود نسبی و البته مقطعی کشور در زمینه اقتصاد دانش‌بنیان را به عملکرد دولت در برنامه‌های توسعه نسبت داده‌اند، اما حقیقت این است که داده‌های موجود در زمینه تولید و صادرات محصولات های‌تک حکایت از عملکرد ضعیف ایران در زمینه اقتصاد دانش‌بنیان دارد.

از جمله مهم‌ترین مولفه‌های نشان‌دهنده دانش‌بنیان بودن اقتصادها، صادرات محصولات های‌تک است. همانگونه که در نمودار شماره (۱)، مشخص است. صادرات کالاهای های‌تک طبق آخرین آمار منتشر شده بانک جهانی (۲۰۱۴)، حدود ۲.۱۵۱ تریلیون دلار بوده است. که این میزان برابر با ۱۷.۱۰ درصد از کل صادرات محصولات تولیدی جهان در این سال است. در سال ۲۰۱۳ نیز صادرات محصولات با فناوری بالا رقم ۲.۱۰۶ تریلیون دلار بوده است که این میزان حدود ۱۷ درصد کل محصولات تولید صادر شده جهان می‌باشد. به همین ترتیب و در سال ۲۰۱۲ نیز رقم صادرات محصولات با فناوری بالا ۱.۱۹۹ تریلیون دلار بوده است که ۱۶.۸ درصد کل صادرات محصولات تولیدی جهان بوده است. چنانچه ملاحظه می‌شود، صادرات کالاهای با فناوری بالا با روندی افزایشی (به ویژه پس از سال ۲۰۱۰) در حال رشد است.

اقتصاد دانش‌بنیان

نمودار۱: ارزش اقتصادی صادرات کالاهای با فناوری بالا
(ناظر اقتصاد، ۱۳۹۶)

در سیاست‌ها، اسناد و قوانین ایران نیز بر تولید و صادرات محصولات های‌تک-به‌عنوان یکی از زیرشاخص‌های «شاخص جهانی نوآوری» و «شاخص دستیابی به فناوری»- تاکید شده است. اما با این وجود، آمار رسمی در این خصوص وجود ندارد و نهادها و سازمان‌های مختلف، آمارهای متفاوتی منتشر می‌کنند. جدول شماره (۲)، نشان‌دهنده سهم صادرات محصولات های‌تک به عنوان درصدی از صادرات محصولات تولیدی در بازه ۱۹۸۸-۲۰۱۱ (آمار در دسترس) برای ایران است.

جدول۲:سهم صادرات محصولات های‌تک به عنوان درصدی از صادرات محصولات تولیدی (۱۹۹۸-۲۰۱۱)

اقتصاد دانش‌بنیان

(Knoema,2017)

چنانچه در نمودار شماره (۲)، نیز مشخص است. پس از افزایش صادرات محصولات های‌تک در بازه زمانی ۲۰۰۵-۲۰۰۶ ایران به یکباره با افت صادرات محصولات های‌تک روبه‌رو شده است؛ به‌گونه‌ای که در سال ۲۰۱۱ کل صادرات محصولات های‌تک به اندازه ۴.۱ درصد کل محصولات صادر شده رسیده است.

نمودار۲: سهم صادرات محصولات های‌تک به عنوان درصدی از صادرات محصولات تولیدی(۱۹۹۸-۲۰۱۱)

اقتصاد دانش‌بنیان

(Knoema,2017)

طی دهه اخیر هم‌زمان با رشد صادرات صنعتی کشور، صادرات صنایع ‌های‌تک به اندازه آن رشد پیدا نکرده است. هر سال از سهم صنایع «های‌تک» در صنعت کاسته و تمرکز بر یک نوع محصول خاص مانند تولید دارو افزایش پیدا کرده است؛ بنابراین به‌رغم تأکید برنامه‌های چهارم و پنجم توسعه و رویکرد مبتنی بر افزایش نقش صنایع با فناوری‌های پیشرفته، صنایع «های‌تک» در اولویت و جهت‌گیری‌های دولت طی این سال‌ها نبوده است.

نتیجه‌ گیری

در یک جمع‌بندی کلی، باید اذعان داشت که فرآیند خلق و توزیع دانش در اقتصاد دانش‌ بنیان به سیاست‌گذاری‌های مناسب دولت بستگی دارد، سیاست‌هایی که معمولاً نتیجه محرک‌های نوآوری و رژیم نهادی است. بنابراین دولت‌ها نقشی حیاتی را ایفا می‌کنند، چرا که خلق دانش و توزیع آن نمی‌تواند فقط بر مکانیزم‌های بازار مبتنی باشد و چارچوب مناسب از محرک‌های اقتصادی و رژیم‌های نهادی به منظور تسهیل تعامل بین بخش‌های مختلف اقتصاد دانش‌بنیان ضروری است. با وجود اهمیت دانش در نظام‌های مختلف اقتصادی، رتبه ۹۴ ایران در این شاخص به وضوح ضعف ایران در زمینه اقتصاد دانش‌بنیان را در بین سایر کشورها نشان می‌دهد.

نظر بدهید